← Πρόγραμμα σπουδών

Eterniseed › Πρόγραμμα σπουδών › Τοβίτ

Τωβίτ 1-2 — βασιζόμενος στον Θωμᾶ Ἀκινάτη (Σούμμα Β΄-Β΄ ερ.32 ἐλεημοσύνη + ερ.101 εὐσέβεια)

Τοβίτ 1-2Άγιος Θωμάς Ακινάτης — Summa Theologiae + Catena Aurea + Υπόμνημα επί των Sententiarum22 λεπ
Άνοιγμα

Εισαγωγή

Τα εναρκτήρια κεφάλαια του βιβλίου του Τωβίτ προβάλλουν ενώπιον της Εκκλησίας ένα πρόσωπο του οποίου ολόκληρη η θρησκεία είναι δομημένη γύρω από τα σωματικά έργα ελέους και ιδιαιτέρως γύρω από το επικίνδυνο καθήκον της ταφής των αδίκως φονευθέντων. Αντλώντας από την πραγματεία του Θωμά Ακινάτη περί ελεημοσύνης στη Σούμμα Θεολογίας ΙΙ-ΙΙ ερ.32 και από την πραγματεία του περί ευσεβείας (υιικής και οικογενειακής) στην ΙΙ-ΙΙ ερ.101, δυνάμεθα να προσεγγίσουμε τον Τωβίτ όχι απλώς ως ηθικό υπόδειγμα αλλά ως ιδιαίτερη περίπτωση της θεολογικής λογικής κατά την οποία τα έργα ελέους συνιστούν τη συμμετοχή του σώματος στην αγάπη της ψυχής προς τον Θεό. Ο Ακινάτης πραγματεύεται την ελεημοσύνη υπό το γένος της αγάπης, υποστηρίζοντας στην ΙΙ-ΙΙ ερ.32 α.1 ότι η ελεημοσύνη είναι πράξη αγάπης μέσω του μέσου του ελέους, με το οποίο ο δωρητής ανακουφίζει την αθλιότητα ετέρου για την αγάπη του Θεού. Η Χρυσή Αλυσίδα, η συλλογή πατερικών σχολίων του Ακινάτη επί των τεσσάρων Ευαγγελίων, εφιστά διαρκή προσοχή στη διδασκαλία του Χριστού περί ελεημοσύνης στο Κατά Ματθαίον 6, και διαπλέκει δι’ αυτής τις φωνές του Αυγουστίνου και του Χρυσοστόμου τις οποίες θα ακολουθήσει το παρόν μάθημα. Η Εκκλησία δέχεται την κεκρυμμένη ελεημοσύνη του Τωβίτ εν τη αιχμαλωσία της Νινευή ως το παλαιοδιαθηκικό υπόστρωμα της τεταγμένης αγάπης την οποία η πραγματεία του Ακινάτη περί ελεημοσύνης διατυπώνει με σχολαστική ακρίβεια.
Διαβάστε

Ανάγνωση

Αναγνώστε τα κεφάλαια 1 και 2 του Τωβίτ με προσοχή στην ακριβή απαρίθμηση της ελεημοσύνης του Τωβίτ και στην προσοχή του στην ταφή των αδίκως σφαγιασθέντων. Προσέξτε την αυτοβιογραφική του αφήγηση για την πρώιμη τήρηση των τριών δεκάτων — του λευιτικού δεκάτου, του δεκάτου της Ιερουσαλήμ και του δεκάτου που διανεμόταν σε ορφανά, χήρες και προσήλυτους· τη συνεχιζόμενη τήρησή του μετά την εξορία· την άρνησή του να φάει την τροφή των εθνικών μολονότι οι περισσότεροι συγγενείς του έτρωγαν· την εύνοια που βρήκε στην αυλή του Σαλμανασσέρ· και την ανδρεία ταφή των σφαγιασθέντων Ισραηλιτών υπό το διάταγμα θανάτου του επόμενου βασιλιά. Σημειώστε τη σκηνή λήξης του κεφαλαίου δύο όπου ο Τωβίτ, τελετουργικά μολυσμένος από την πιο πρόσφατη ταφή του και κοιμώμενος κάτω από έναν τοίχο, τυφλώνεται από τα θερμά περιττώματα σπουργιτιών· τις αποτυχημένες προσπάθειες θεραπείας των ιατρών· την εργασία της συζύγου του Άννας στην υφαντική· τον καβγά μεταξύ τους όταν εκείνη επιστρέφει με ένα κατσίκι δοσμένο ως δώρο. Κρατήστε στο νου την αντίθεση μεταξύ της εξωτερικής δοκιμασίας του Τωβίτ και της εσωτερικής θρησκευτικής του τάξης.
Μελετήστε

Μελέτη

Βασιζόμενοι ἐπὶ τῆς πραγματείας τοῦ Θωμᾶ Ἀκινάτου περὶ ἐλεημοσύνης ἐν τῇ Σούμμᾳ Β΄-Β΄ ἐρ.32 δυνάμεθα νὰ διατυπώσωμεν τὴν δομὴν τῆς φιλανθρωπίας τοῦ Τωβίτ μὲ σχολαστικὴν ἀκρίβειαν. Ὁ Ἀκινάτης ὑποστηρίζει ἐν τῇ ἐρ.32 ἄρθρ.1 ὅτι ἡ ἐλεημοσύνη εἶναι πρᾶξις φιλανθρωπίας ἀσκουμένη διὰ τοῦ μέσου τοῦ ἐλέους· τὸ ἔλεος εἶναι τὸ συναισθηματικὸν πάθος διὰ τοῦ ὁποίου ἡ ψυχὴ συγκινεῖται ὑπὸ τῆς δυστυχίας ἑτέρου καὶ ἡ ἐλεημοσύνη εἶναι ἡ ἐξωτερικὴ πρᾶξις διὰ τῆς ὁποίας τὸ ἔλεος ἐκείνου φέρεται εἰς ἀποτελεσματικὴν ἀνακούφισιν. Τὸ τριμερὲς δεκατικὸν πρότυπον τοῦ Τωβίτ ἐν τῷ πρώτῳ κεφαλαίῳ ἀντιστοιχεῖ πρὸς ὅσα ὁ Ἀκινάτης ἐν τῇ ἐρ.87 (περὶ τοῦ δεκατικοῦ προστάγματος) καὶ ἐν τῇ ἐρ.32 ἄρθρ.5-6 διακρίνει μεταξὺ τῆς ὑποχρεώσεως τῆς δικαιοσύνης (τοῦ δεκάτου ὀφειλομένου ἐν δικαιοσύνῃ πρὸς τὴν ἱερωσύνην καὶ τὴν συντήρησιν τῆς λατρείας) καὶ τῆς ὑποχρεώσεως τῆς φιλανθρωπίας (τῶν περαιτέρω ἐλεημοσυνῶν διδομένων πρὸς τοὺς πένητας πέραν ὧν ἡ δικαιοσύνη ἀπαιτεῖ). Τὸ τρίτον δεκατικὸν τοῦ Τωβίτ διανεμόμενον εἰς ὀρφανούς χήρας καὶ προσηλύτους εἶναι τὸ ὑποδειγματικὸν παράδειγμα τῆς δευτέρας κατηγορίας καὶ ὁ Ἀκινάτης θὰ ἀνεγνώριζεν ἐν τῇ συνεχιζομένῃ τηρήσει τοῦ Τωβίτ μετὰ τὴν ἐξορίαν μαρτυρίαν τῆς ἀρχῆς διατυπουμένης ἐν τῇ ἐρ.32 ἄρθρ.5 ὅτι ἡ ὑποχρέωσις τῆς ἐλεημοσύνης ἐκτείνεται πέραν τῶν συνήθων περιστάσεων εἰς περιστάσεις ἐξορίας καὶ πιέσεως διότι ἡ φιλανθρωπία εἶναι ἀρετὴ ἐγχυθεῖσα εἰς τὴν ψυχὴν καὶ οὐχὶ ἕξις ἐξαρτωμένη ἐκ τῶν ἐξωτερικῶν περιστάσεων. Τὸ σωματικὸν ἔργον ἐλέους ὅπερ ἀποτελεῖ τὴν ῥάχιν τῆς διηγήσεως τοῦ Τωβίτ εἶναι ἡ ταφὴ τῶν ἀδίκως φονευθέντων. Ὁ Ἀκινάτης πραγματεύεται τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος καὶ τὸ ἀντίστοιχον καθῆκον τῆς ταφῆς εἰς πλείονας τόπους· ἐν τῇ Β΄-Β΄ ἐρ.32 ἄρθρ.2 ἀπαριθμεῖ τὰ ἑπτὰ σωματικὰ ἔργα ἐλέους καὶ κατατάσσει τὴν ταφὴν τῶν νεκρῶν ἑβδόμην παραθέτων ὡς αὐθεντίαν του ἐκ τῆς ἀντιθέσεως αὐτὸν τὸν Τωβίτ· ἐν τῇ ἐρ.59 (περὶ τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τοὺς νεκρούς) ἐπεκτείνει τὴν πραγματείαν· ἐν τῇ Χρυσῇ Ἁλύσει ἐπὶ τοῦ Ματθαίου 8·21-22 (ὅπου ὁ μαθητὴς ζητεῖ ἄδειαν νὰ θάψῃ τὸν πατέρα του πρὶν ἀκολουθήσῃ τὸν Χριστόν) συνάπτει τὴν πατερικὴν συζήτησιν περὶ τοῦ πῶς τὸ σωματικὸν ἔργον ἐλέους τῆς ταφῆς τῶν νεκρῶν ὅμως ὑποχωρεῖ ἐν ὡρισμέναις περιπτώσεσιν εἰς τὴν ἀνωτέραν ἀπαίτησιν τῆς εὐαγγελικῆς μαθητείας. Ἡ πραγματεία τοῦ Ἀκινάτου ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἀκολουθεῖ στενῶς τὸν Αὐγουστίνον. Ἐν τῷ ἔργῳ του Περὶ τῆς φροντίδος τῶν νεκρῶν ὁ Αὐγουστίνος εἶχεν ὑποστηρίξει ὅτι τὸ σῶμα τοῦ ἀποθανόντος δέον νὰ τυγχάνῃ σεβασμοῦ οὐχὶ διότι ἡ κατάστασις αὐτοῦ ἐπηρεάζει τὴν θέσιν τῆς ψυχῆς ἀλλὰ λόγῳ τῆς ἀξιοπρεπείας ὀφειλομένης εἰς ἐκεῖνο ὅπερ ὑπῆρξε καὶ θὰ εἶναι πάλιν ναὸς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ὁ Ἀκινάτης ἐν τῇ Β΄-Β΄ ἐρ.32 ἄρθρ.2 ἀκολουθεῖ τὸν Αὐγουστίνον ἐν τῇ κρίσει ταύτῃ καὶ θὰ ἀνεγνώριζεν ἐν τῇ ταφῇ ὑπὸ τοῦ Τωβίτ τῶν φονευθέντων Ἰσραηλιτῶν ριφθέντων εἰς τὴν ἀγορὰν τῆς Νινευῆ τὸ ἰδιαίτερον παράδειγμα ἐλέους ὅπερ ὁ Αὐγουστίνος εἶχεν ὑποστηρίξει ἐν τῇ πραγματείᾳ του. Τὸ περαιτέρω ζήτημα ὅπερ ὁ Ἀκινάτης θέτει ἐν τῇ Β΄-Β΄ ἐρ.32 ἄρθρ.6 εἶναι πότερον ἡ ἐλεημοσύνη δέον νὰ δίδεται ἀδιακρίτως ἢ κατὰ τεταγμένην προτίμησιν. Ἡ ἀπάντησις αὐτοῦ διακρίνει μεταξὺ τῆς αὐστηρᾶς τάξεως τῆς φιλανθρωπίας (ἐν τῇ ὁποίᾳ τις ὑποχρεοῦται νὰ δίδῃ πρῶτον πρὸς τοὺς στενῶς συνδεομένους διὰ συγγενικοῦ δεσμοῦ ἢ συμβολαίου σχέσεως) καὶ τῆς φρονίμου ἐπεκτάσεως τῆς ἐλεημοσύνης πρὸς ἀλλοτρίους καὶ ἀκόμη ἐχθρούς (ἥτις εἶναι ἐπαινετὴ πέραν τῆς ὑποχρεώσεως ἀλλὰ ἐπιτρέπεται ὅταν αἱ βασικαὶ ὑποχρεώσεις ἔχουν ἐκπληρωθῆ). Ἡ δόσις τοῦ Τωβίτ πρὸς τοὺς φονευθέντας Ἰσραηλίτας εἶναι ἡ δόσις πρὸς τοὺς στενῶς συνδεομένους διὰ συμβολαίου δεσμοῦ· εἶναι οἱ συγγενεῖς αὐτοῦ οἱ συνεξόριστοι οἱ ἄνδρες τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Ὁ Ἀκινάτης θὰ ἀνεγνώριζεν ἐν τῇ προτεραιότητι ταύτῃ τὴν δομὴν τῆς εὐτάκτου φιλανθρωπίας ἥτις διατυποῦται ἐν τῇ ἐρ.32 ἄρθρ.6. Ἡ οἰκιακὴ σύγκρουσις μεταξὺ τοῦ Τωβίτ καὶ τῆς Ἄννας ἐπὶ τοῦ τέλους τοῦ δευτέρου κεφαλαίου εἶναι ἰδιαίτερα περίπτωσις ἀξία τῆς προσοχῆς τοῦ Ἀκινάτου. Πραγματεύεται τὴν συζυγικὴν σύγκρουσιν ἐν τῷ Συμπληρώματι ἐρ.65 καὶ ἐν τῇ Α΄-Β΄ ἐρ.46-48 περὶ τοῦ πάθους τῆς ὀργῆς· ἡ κρίσις αὐτοῦ θὰ ἦτο ὅτι ἡ ἀρχικὴ ὑποψία τοῦ Τωβίτ κατὰ τῆς Ἄννας (ἡ ὑπόθεσις ὅτι τὸ δῶρον ἐρίφιον εἶχεν κλαπῆ) ἦτο ἀποτυχία δικαίας φιλανθρωπίας ἐντὸς τοῦ οἴκου καὶ ὅτι ἡ δριμεῖα ἀπάντησις τῆς Ἄννας (ἀνακαλοῦσα τὴν ἀποτυχημένην φιλανθρωπίαν τοῦ Τωβίτ πρὸς τὴν σύζυγον αὐτοῦ ἐν τῇ δοκιμασίᾳ αὐτῶν) ἦτο ἀποτυχία τῆς ὑπομονῆς ἥτις ἡ εὐσέβεια (Β΄-Β΄ ἐρ.101 ἄρθρ.3) ἀπαιτεῖ ἐντὸς τῆς οἰκογενείας. Ἡ σύγκρουσις ἀποκαθίσταται διὰ τῆς προσευχῆς τοῦ Τωβίτ ἐν τῷ τρίτῳ κεφαλαίῳ. Ἀντλῶν τὴν πατερικὴν ἄγκυραν ἥτις ὁ Ἀκινάτης χρησιμοποιεῖ ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος ἐν τῇ ὁμιλίᾳ 21 ἐπὶ τοῦ Ματθαίου (ἥτις ἡ Χρυσῆ Ἅλυσις διασῴζει ἐκτενῶς) εἶχεν διδάξει ὅτι ὁ οἶκος εἶναι τὸ σχολεῖον τῆς φιλανθρωπίας ἐν τῷ ὁποίῳ τὰ ἔργα ἐλέους μαθαίνονται πρῶτον καὶ ἐκ τοῦ ὁποίου ἐκτείνονται εἰς τὴν εὐρυτέραν κοινότητα· ἡ διχόνοια μεταξὺ τοῦ Τωβίτ καὶ τῆς Ἄννας εἶναι ἀκριβῶς ἡ ἀταξία κατὰ τῆς ὁποίας ὁ Χρυσόστομος προειδοποιεῖ. Ἡ σχολαστικὴ συσκευὴ τοῦ Ἀκινάτου ἐπιτρέπει τῷ ἀναγνώστῃ τοῦ Τωβίτ νὰ ἴδῃ ἐν τῇ διηγήσει οὐχὶ μόνον ἀκολουθίαν ἐναρέτων πράξεων ἀλλὰ τὴν ἐσωτερικὴν δομὴν θρησκευτικοῦ βίου τεταγμένου ὑπὸ τῆς φιλανθρωπίας ἀσκουμένης διὰ τοῦ ἐλέους ἐκδηλουμένης ἐν τῇ ἐλεημοσύνῃ ἐξευγενιζομένης ὑπὸ τῆς ὑπομονῆς καὶ διορθουμένης ὅταν χρειάζεται ὑπὸ τῆς προσευχῆς ἥτις ἡ ἐρ.83 (περὶ προσευχῆς) πραγματεύεται ὡς τὴν συνεχῆ συνομιλίαν τῆς ψυχῆς πρὸς τὸν Θεόν.
Σκεφτείτε

Στοχασμός

Βασισμένοι στην διατύπωση του Ακινάτη στο II-II q.32 a.6 για την τάξη της αγάπης, στοχαστείτε τη δομή της δικής σας ελεημοσύνης. Ο Ακινάτης διακρίνει μεταξύ της αυστηρής υποχρέωσης της αγάπης (η οποία είναι πρώτα προς εκείνους που συνδέονται στενότερα με οικογενειακό δεσμό και διαθήκη) και της φρόνιμης επέκτασης σε ξένους και εχθρούς. Έχετε τακτίσει την ελεημοσύνη σας σύμφωνα με αυτή τη σχολαστική αρχή, ή η αγάπη σας έχει παρασυρθεί είτε προς την ανώνυμη αφαίρεση (δίνοντας μόνο σε οργανώσεις που χειρίζονται τις σχέσεις εκ μέρους σας) είτε προς τον ευνοούμενο κύκλο (δίνοντας μόνο σε εκείνους των οποίων την παρέα απολαμβάνετε); Στοχαστείτε επίσης τη συνεχιζόμενη τήρηση του Τωβίτ υπό την εξορία. Η αρχή του Ακινάτη στο q.32 a.5 ότι η αγάπη είναι εμφυτευμένη αρετή και όχι συνήθεια εξαρτώμενη από εξωτερικές συνθήκες έχει την πρακτική συνέπεια ότι η απώλεια άνετων συνθηκών δεν αποτελεί δικαιολογία για την απώλεια των έργων ελέους. Η καθολική ηθική παράδοση υπήρξε σταθερή σε αυτό. Πού στη δική σας ζωή έχετε χρησιμοποιήσει μια αλλαγή συνθηκών ως λόγο για να μειώσετε τα έργα ελέους που υποστήριζε η προηγούμενη κατάστασή σας; Στοχαστείτε τέλος την οικογενειακή σύγκρουση στο τέλος του κεφαλαίου δύο. Βασισμένοι στη μεταχείριση της ευλάβειας από τον Ακινάτη στο II-II q.101, εξετάστε αν τα έργα ελέους που επιτελείτε έξω από το σπίτι έχουν αντίστοιχη δομή ευλάβειας μέσα στο σπίτι. Η πατερική αρχή που διατυπώνει ο Χρυσόστομος και παραθέτει ο Ακινάτης είναι ότι ο οίκος είναι το σχολείο της αγάπης. Έχει γίνει ο οίκος σας τέτοιο σχολείο, ή η αγάπη που ασκείτε έξω από το σπίτι έχει σταδιακά αντικαταστήσει αντί να εμπλουτίσει την ευλάβεια που απαιτείται εντός του;
Απαντήστε

Απόκριση

Αυτή την εβδομάδα, πάρτε μία συγκεκριμένη πράξη από τα επτά σωματικά έργα ελέους που ο Ακουίνας απαριθμεί στη Σούμμα ΙΙ-ΙΙ ερ.32 άρθ.2 (να ταΐσετε τους πεινασμένους, να δώσετε ποτό στους διψασμένους, να ντύσετε τους γυμνούς, να στεγάσετε τους άστεγους, να επισκεφθείτε τους ασθενείς, να επισκεφθείτε τους φυλακισμένους, να θάψετε τους νεκρούς) και εκτελέστε την σκόπιμα για ένα πρόσωπο μέσα στην τάξη της αγάπης που το ερ.32 άρθ.6 διατυπώνει ως πρωταρχική — ένα μέλος της οικογένειας, έναν ενορίτη, έναν γείτονα, ένα μέλος του οίκου της πίστεως — πριν επεκτείνετε την ίδια ενέργεια σε εκείνους που είναι πιο μακριά από τους άμεσους δεσμούς της διαθήκης σας. Αφήστε την πράξη να είναι αρκετά μικρή ώστε να την ολοκληρώσετε και αρκετά συγκεκριμένη ώστε να σας κοστίζει κάτι.
Προσευχηθείτε

Προσευχή

Θεέ, Πάτερ ἡμῶν, ὁ ἀποκαλύψας ἐν τῷ δούλῳ σου Τωβίᾳ τὴν τάξιν τῆς ἐλεημοσύνης καὶ τῆς εὐσεβείας ὡς ζῶσαν συμμετοχὴν εἰς τὴν ἀγάπην σου, συμμόρφωσον τὰς καρδίας καὶ τοὺς οἴκους ἡμῶν εἰς τὴν αὐτὴν ἀγάπην, ἵνα πᾶν ἔργον ἐλέους γένηται πρᾶξις λατρείας εὐάρεστος ἐνώπιόν σου. Διὰ πρεσβειῶν τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου καὶ πάντων τῶν Ἁγίων, δώρησαι ἡμῖν ἵνα πιστῶς ἐκτείνωμεν τὸ ἔλεός σου εἰς τοὺς ζῶντας καὶ τοὺς τεθνεῶτας. Ἀμήν.

Άγιος Θωμάς Ακινάτης — Summa Theologiae + Catena Aurea + Υπόμνημα επί των Sententiarum · Δημόσιος τομέας

Πηγή & Επαλήθευση

Οι παραθέσεις εδώ αποδόθηκαν στα αγγλικά από την Eterniseed από το πρωτότυπο δημόσιου τομέα με σύγκλιση πολλαπλών μοντέλων, ελέγχθηκαν ανεξάρτητα για πιστότητα στην πηγή και εξετάστηκαν από τετραμελή ομάδα διαφορετικών παρόχων. Κάθε παράθεση επαληθεύεται μηχανικά ως ακριβές υποσύνολο αυτής της δημοσιευμένης απόδοσης.

Δείτε το πρωτότυπο, την πλήρη μετάφρασή μας και την εξέταση →