Σχετικά με αυτήν την ημέρα
Τα Χριστούγεννα γιορτάζουν την Ενανθρώπηση: το κεντρικό σκάνδαλο και χαρά της χριστιανικής πίστης. Ο αιώνιος Λόγος, δια του οποίου έγιναν όλα τα πράγματα, έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας. Γεννημένος στη Βηθλεέμ από τη Μαρία και τον Ιωσήφ, σε ένα δανεισμένο καταφύγιο και τυλιγμένος σε ύφασμα, ο Δημιουργός εισήλθε στη δημιουργία. Οι άγγελοι τραγούδησαν πρώτα στους ποιμένες. Αργότερα, οι Μάγοι από την Ανατολή θα ακολουθήσουν ένα αστέρι για να φέρουν φόρο τιμής σε έναν βασιλιά-νήπιο. Το θεολογικό βάρος αυτής της νύχτας είναι πυκνό: ο Θεός έγινε μικρός αρκετά για να κρατηθεί. Δια μέσου των αιώνων η Εκκλησία έχει συγκεντρωθεί σε αυτήν την ιερή νύχτα για να κρατήσει αγρυπνία, να τραγουδήσει, να γιορτάσει, να ανταλλάξει δώρα σε αχνή μίμηση του Δώρου που δόθηκε. Η εποχή δεν τελειώνει στις 25 Δεκεμβρίου. Οι Δώδεκα Ημέρες των Χριστουγέννων εκτείνονται μέχρι την Επιφάνεια, κρατώντας τη χαρά ανοιχτή ενάντια στην πίεση του κόσμου να την αποθηκεύσει. "Έλα, έλα, Εμμανουήλ" ("Ω έλα, Ω έλα, Εμμανουήλ") ήταν η κραυγή της Προετοιμασίας. "Ο Χριστός γεννήθηκε, δοξάστε τον!" είναι η απάντηση των Χριστουγέννων.
Παραδοσιακά Γεύματα
Χριστουγεννιάτικο Χοιρινό
Ένα γλασαρισμένο χοιρινό, συχνά στο κέντρο του χριστουγεννιάτικου τραπεζιού, που προέρχεται από μεσαιωνικά γεύματα όταν τα χειμερινά ζώα παρείχαν το πλουσιότερο γεύμα της χρονιάς. Οι γλάσες ποικίλλουν ευρέως (γαρίφαλο, μουστάρδα, καστανή ζάχαρη, ανανά), αλλά το κεντρικό πιάτο διαβάζεται ως γιορτή.
Πανετόνε
Ένα ψηλό, θολωτό ιταλικό γλυκό ψωμί γεμάτο με ζαχαρωμένα κιτρίνια και σταφίδες. Λέγεται ότι εφευρέθηκε στο Μιλάνο· σήμερα ταξιδεύει τα Χριστούγεννα σε όλη την Ιταλία, την Αργεντινή, τη Βραζιλία και όπου έχουν εγκατασταθεί ιταλικές οικογένειες.
Bûche de Noël
Ένας γαλλικός σοκολατένιος κορμός, τυλιγμένος και διακοσμημένος για να μοιάζει με ξύλο του δάσους, με φλοιό, μανιτάρια και μια σκόνη "χιόνι" ζαχαροπλαστικής. Αντικατοπτρίζει μια πολύ παλαιότερη παράδοση: την καύση ενός πραγματικού κορμού κατά τις μεγαλύτερες νύχτες.
Χριστουγεννιάτικα Ταμάλες
Οι οικογένειες της Λατινικής Αμερικής συγκεντρώνονται για πολλές ημέρες πριν από την παραμονή των Χριστουγέννων για να φτιάξουν τα ταμάλες μαζί: μια ταμαλάδα. Τυλίγοντας τη μάζα σε φύλλα καλαμποκιού, ατμίζοντάς τα σε παρτίδες, λέγοντας ιστορίες. Το φαγητό είναι η κοινωνία.
Κουτία
Μια χυλό από σιτάρι γλυκισμένο με μέλι και παπαρούνα, που τρώγεται την παραμονή των Χριστουγέννων σε ουκρανικά και πολωνικά σπίτια. Οι κόκκοι συμβολίζουν την ενότητα· το μέλι, τη γλυκύτητα της νέας ζωής· η παπαρούνα, τις προσευχές του νοικοκυριού για το έτος που έρχεται.
Τέχνη & Εικονογραφία
Gerard van Honthorst · Adoration of the Shepherds (1622)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο Honthorst, γνωστός ως Gherardo delle Notti ("Γεράρδος των Νυχτών") από τους Ιταλούς που θαύμαζαν τους πίνακές του με το φως των κεριών, έκανε τη σκηνή της παραμονής Χριστουγέννων την υπογραφή του. Εδώ το βρέφος Χριστός είναι η μόνη πηγή φωτός. Λάμπει από τη φάτνη, και κάθε πρόσωπο γύρω του φωτίζεται εντελώς από το φως που προέρχεται από το δέρμα του. Θεολογικά, αυτό είναι το προοίμιο του Ευαγγελίου του Ιωάννη αποτυπωμένο σε λάδι: το φως λάμπει στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το έχει καταβάλει. Ο Honthorst αφηγείται τη Γέννηση όχι ως ταμπλό αλλά ως οπτικό γεγονός: όταν ο Θεός εισέρχεται στον κόσμο, οι συνηθισμένες πηγές φωτός του κόσμου γίνονται περιττές. Το Παιδί είναι η αυγή του.
Τι να προσέξετε
Ακολουθήστε από πού προέρχεται το φως. Δεν υπάρχει κερί στο τραπέζι, δεν υπάρχει φανάρι κρεμασμένο από τις δοκούς: η λάμψη προέρχεται από το σώμα του βρέφους, πέφτοντας στο πρόσωπο της Μαρίας, στα χοντρά χέρια των βοσκών, στο χαμόγελο της γυναίκας στα δεξιά που έχει σκύψει κοντά. Οι βοσκοί δεν είναι ιδεατοί· ένας έχει χάσει δόντια, η μύτη ενός άλλου είναι χοντρή, οι χλαίνες τους είναι χοντρό μαλλί. Ο Honthorst ζωγράφισε πραγματικούς Ολλανδούς χωρικούς. Παρατηρήστε τη γωνία κάθε προσώπου: το καθένα κλίνει ελαφρώς προς τα κάτω, τραβηγμένο προς την πηγή. Το φως, σε αυτή τη ζωγραφιά, δεν πέφτει στον Χριστό: πέφτει από Αυτόν.
Βιβλική αναφορά
Κατά Λουκάν 2:8-20
Caravaggio · Adoration of the Shepherds (1609)
Θεολογικό πλαίσιο
Ζωγραφισμένο τον τελευταίο χρόνο της σύντομης, βίαιης ζωής του Καραβάτζιο, εν κινήσει στη Σικελία, αυτό είναι ένα από τα πιο τρυφερά έργα του. Είχε σκοτώσει έναν άνδρα στη Ρώμη τρία χρόνια νωρίτερα· πέθαινε από πυρετό και φόβο· και όμως στη Μεσσήνη το έκανε αυτό. Η Μαρία ξαπλώνει στο γυμνό έδαφος, εξαντλημένη, κρατώντας το παιδί της στο μάγουλό της. Δεν υπάρχει θρόνος, δεν υπάρχει φωτοστέφανο, δεν υπάρχει χορός αγγέλων: μόνο μια φτωχή μητέρα, ένας στάβλος που είναι κυρίως σκιά, και μερικοί βρώμικοι ποιμένες που έχουν σταματήσει στην πόρτα. Η θεολογική αξίωση είναι αυστηρή και αναπάντητη: ο Θεός ήρθε σε ένα μέρος σαν αυτό, σε ένα σώμα σαν το δικό της, και εμπιστεύτηκε τον εαυτό του σε ανθρώπους σαν αυτούς.
Τι να προσέξετε
Προσέξτε ότι η Μαρία δεν παρουσιάζει το παιδί προς τα πάνω στον θεατή στην συμβατική πόζα· το κρατάει σφιχτά στην αγκαλιά της, όπως θα έκανε μια μητέρα μετά την πιο μακρά νύχτα της ζωής της. Ο Ιωσήφ είναι εκεί, αλλά στη σκιά, σχεδόν αόρατος πίσω της: ο Καραβάτζιο αρνείται να τον αφήσει να ανταγωνιστεί. Οι ποιμένες εισέρχονται από τα δεξιά, τα καπέλα τους σφιγμένα στα χέρια, ο πρώτος ξυπόλητος. Κοιτάξτε τη φάτνη: άχυρο, ένα βόδι, μερικά κομμάτια σπασμένου ξύλου. Υπάρχει μια μοναδική ακτίνα φωτός από την επάνω αριστερή πλευρά, αλλά καμία πηγή γι' αυτό· είναι απλώς χάρη, που πέφτει. Ολόκληρος ο καμβάς είναι το σκοτάδι ενός στάβλου με το σώμα μιας μητέρας στο φωτεινό της κέντρο.
Βιβλική αναφορά
Λουκάς 2:1-7
Sandro Botticelli · Mystic Nativity (1500)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο τελευταίος υπογεγραμμένος πίνακας του Μποτιτσέλι, φτιαγμένος υπό την επιρροή της αποκαλυπτικής κηρύγματος του Σαβοναρόλα, είναι η πιο παράξενη Γέννηση στο Δυτικό κανόνα. Έγραψε μια ελληνική αφιέρωση στην κορυφή δηλώνοντας ότι αυτός ζωγράφισε "στις ταλαιπωρίες της Ιταλίας" και ότι είδε τη δεύτερη Προετοιμασία ήδη κοντά: την απελευθέρωση του διαβόλου και την αλυσόδεσή του για χίλια χρόνια. Η ζωγραφική κρατά την πρώτη Γέννηση και την τελική συνάντηση: από πάνω, δώδεκα χορεύοντες άγγελοι σε κύκλους με ελιές γιορτάζουν· από κάτω, τρία ζευγάρια αγγέλων αγκαλιάζουν θνητούς στο προσκήνιο ενώ μικροί δαίμονες φεύγουν σε βραχώδεις ρωγμές στη γη. Η Χριστουγεννιάτικη ζωγραφική του Μποτιτσέλι δεν είναι μόνο η ιστορική γέννηση· είναι η κοσμική γέννηση, η εγκαθίδρυση της βασιλείας που τελειώνει με τους αγγέλους να αγκαλιάζουν τους σωσμένους.
Τι να προσέξετε
Κοιτάξτε πρώτα ψηλά: οι δώδεκα άγγελοι χορεύουν σε έναν τέλειο κύκλο ενάντια σε χρυσό, κρατώντας κλαδιά ελιάς και κορδέλες με λατινικές επαίνους. Η σύνθεση είναι απίστευτα φωτεινή· η φάτνη από κάτω είναι πιο γεμάτη από λατρεία από οποιονδήποτε Μποτιτσέλι πριν από αυτό: η Μαρία, ο Ιωσήφ, ο βόδι και ο γάιδαρος, γονατισμένοι ποιμένες, αγγελιοφόροι αγγέλοι ντυμένοι στα λευκά, πράσινα και κόκκινα. Στη συνέχεια, κοιτάξτε προς τα κάτω στην κάτω άκρη: τρία ζευγάρια αγγέλων και ανθρώπων αγκαλιάζουν, ενώ μικροί δαίμονες με κέρατα και ουρές βουτούν σε ρωγμές στο έδαφος. Το φιλί της ειρήνης στο τέλος της ιστορίας συμβαίνει στο ίδιο πλαίσιο με τη φάτνη. Ο Μποτιτσέλι το υπέγραψε στα ελληνικά στην κορυφή, ο μόνος πίνακας που υπέγραψε ποτέ.
Βιβλική αναφορά
Κατά Λουκάν 2:1-20
Giotto di Bondone · Nativity (Arena Chapel) (c. 1305)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο κύκ τοιχογραφιών του Giotto στην Καπέλα Αρένα στην Πάντοβα είναι ένα από τα θεμελιώδη έγγραφα της Δυτικής ζωγραφικής, και αυτό το πάνελ της Γέννησης είναι το ήσυχο κέντρο του. Ζωγραφισμένο γύρω στο 1305 για την πλούσια οικογένεια Σκροβενγκί, ο κύκ περπατά μέσα από τις ζωές της Μαρίας και του Χριστού σε τριάντα οκτώ σκηνές. Ο Giotto εισήγαγε κάτι νέο εδώ: βάρος, χειρονομία, πραγματικό ανθρώπινο συναίσθημα. Η Μαρία του γυρίζει το πρόσωπο προς το παιδί της με την συγκεκριμένη τρυφερότητα μιας γυναίκας που μόλις τον γέννησε. Οι βοσκοί κοιτάζουν τους αγγέλους με στόματα ανοιχτά. Θεολογικά, ο Giotto έκανε την Ενσάρκωση ενσαρκωτική: η σάρκα έγινε χρώμα, το χρώμα απεικόνισε τη σάρκα. Ο Θεός που πήρε ανθρώπινο σώμα μπορεί τώρα να ζωγραφιστεί ως ένας.
Τι να προσέξετε
Παρακολουθήστε τα μάτια της Μαρίας. Δεν κοιτάζει προς τον ουρανό ή έξω προς τον θεατή: κοιτάζει προς το γιο της, με την απορροφημένη προσοχή μιας νέας μητέρας. Η μαία πίσω της σηκώνει απαλά μια γωνία υφάσματος. Πάνω, πέντε άγγελοι αιωρούνται στον χρυσό ουρανό, τρεις στραμμένοι προς τον ουρανό σε δοξολογία, δύο δείχνουν προς τη γη προς τους βοσκούς: η ανακοίνωση και η απάντηση σε ένα πάνελ. Ο βόας και ο γαϊδούρι πλησιάζουν κοντά στη φάτνη· η μεσαιωνική παράδοση έλεγε ότι αναγνώρισαν τον Κύριό τους πριν από τους ανθρώπους. Ο Ιωσήφ κάθεται στο πλάι, το κεφάλι του στηρίζεται στο χέρι του, προφανώς κοιμισμένος. Ο Giotto ζωγράφισε την εξάντληση όσο ειλικρινά όσο ζωγράφισε τη δόξα.
Βιβλική αναφορά
Κατά Λουκάν 2:1-20
Hugo van der Goes · Portinari Altarpiece (central panel: Adoration of the Shepherds) (c. 1475)
Θεολογικό πλαίσιο
Παραγγελθείς από τον Τομάσο Πορτινάρια, έναν διευθυντή τράπεζας των Μεδίκων στο Μπρυζ, και αποσταλείς στη Φλωρεντία το 1483, αυτό το τρίπτυχο άλλαξε την ιταλική ζωγραφική από τη μια μέρα στην άλλη. Οι Φλωρεντινοί καλλιτέχνες (Γκιρλαντάιο, Λεονάρντο, ο νεαρός Μιχαήλ Άγγελος) συρρέουν για να το δουν. Αυτό που τους εντυπωσίασε ήταν ο ρεαλισμός: οι βοσκοί είχαν πραγματικά πρόσωπα, χέρια γεμάτα κάλους, βρώμικα νύχια, ανοιχτά στόματα από θαυμασμό. Ο Ούγκο βαν ντερ Γκους τους ζωγράφισε ως φλαμανδικούς αγρότες που είχαν τρέξει από ένα χειμερινό χωράφι, χωρίς ανάσα και καταβεβλημένοι. Θεολογικά, το άλταρ του Πορτινάρια είναι η μεγάλη βόρεια δήλωση ότι η Ενσάρκωση τιμά συγκεκριμένη ανθρώπινη σάρκα. Το παιδί Χριστός ξαπλώνει στο κρύο πάτωμα, γυμνός, περιτριγυρισμένος από αγγέλους σε λειτουργικά ενδύματα, και οι τραχείς άνδρες που έφτασαν πρώτοι δεν ντρέπονται να είναι εκεί.
Τι να προσέξετε
Προσέξτε τις πορτρέτες των δωρητών στην κάτω αριστερή και δεξιά γωνία: η οικογένεια Πορτινάρια, που παρήγγειλε αυτό το έργο, γονατίζουν στη φάτνη στη φαντασία τους, με τους προστάτες αγίους τους να στέκονται πίσω. Τα πρόσωπά τους είναι ατομικά, αναγνωρίσιμα. Τώρα κοιτάξτε τους τρεις βοσκούς που τρέχουν από τα δεξιά: ο Ούγκο τους ζωγράφισε όχι ως βιβλικούς αρχέτυπους αλλά ως φλαμανδικούς αγρότες, με τα μάτια τους ανοιχτά, τα στόματα ανοιχτά από θαυμασμό, τα χέρια υψωμένα σε απρογραμμάτιστη έκπληξη. Το βάζο με τις ίριδες και το ποτήρι με τις κολομπίνες στο κέντρο του προσκηνίου είναι ένα πρώιμο παράδειγμα νεκρής φύσης ζωγραφισμένης μέσα σε μια ιερή σκηνή: κάθε λουλούδι είναι ένα σύμβολο (ίριδες για θλίψη, κολομπίνες για το Άγιο Πνεύμα, τρία γαρίφαλα για την Αγία Τριάδα).
Βιβλική αναφορά
Κατά Λουκάν 2:8-20
Henry Ossawa Tanner · The Holy Family (c. 1909-10)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο Τάνερ ζωγράφισε αυτό στο στούντιό του στο Παρίσι μετά από την μεταμορφωτική προσκύνησή του στην Παλαιστίνη, όπου είχε γεμίσει τα σημειωματάριά του με αγροτικά εσωτερικά της Βηθλεέμ, της Ναζαρέτ και της Ιερουσαλήμ. Η Ιερή Οικογένεια εδώ είναι Μέσης Ανατολής, σκούρου δέρματος, ντυμένη με τα τραχιά ρούχα που είχε δει σε πραγματικούς φελάχιν. Η Μαρία κρατά το βρέφος· ο Ιωσήφ είναι σχεδόν ορατός στη σκιασμένη πλάτη. Το φως είναι εσωτερικό: μια μόνο λάμπα λαδιού, η λάμψη της φάτνης, ίσως το ίδιο το παιδί. Ο Τάνερ, βαθιά Μεθοδιστής, βαθιά προσεκτικός στην πολιτική εκπροσώπηση, αρνήθηκε να λευκάνει την οικογένεια του Χριστού για τις ευρωπαϊκές προτιμήσεις. Η Ιερή Οικογένεια του είναι μια φτωχή οικογένεια της Μέσης Ανατολής σε ένα πραγματικό δωμάτιο, και αυτό είναι ακριβώς γιατί είναι ιερή.
Τι να προσέξετε
Προσέξτε πόσο σκοτεινό είναι το δωμάτιο: ο Τάνερ χρησιμοποιεί μια σχεδόν μονοχρωματική μπλε-πράσινη τονικότητα, με μια ζεστή λεκάνη φωτός γύρω από τη Μαρία και το βρέφος. Το πρόσωπο της μητέρας είναι σκυμμένο πάνω από το παιδί· το σάλι της πέφτει στην ίδια γραμμή με το ύφασμα που τον τυλίγει. Δεν υπάρχει φωτοστέφανο. Δεν υπάρχει χορός. Ο Ιωσήφ εμφανίζεται ως σκιά στην άκρη της σκηνής, παρών αλλά όχι στο προσκήνιο. Οι τοίχοι είναι γυμνοί σοβάδες, του είδους που ο Τάνερ σχεδίασε κατά την παλαιστινιακή του εκδρομή. Αυτό είναι που έκανε το έργο του μοναδικό: αρνήθηκε την ευρωπαϊκή σύμβαση της Ιερής Οικογένειας και ζωγράφισε, αντ' αυτού, αυτό που πίστευε ότι είχε φανεί η πραγματική οικογένεια.
Βιβλική αναφορά
Ματθαίος 2:13-15
Robert Campin · The Nativity (c. 1425-30)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο Καμπέν (μερικές φορές αποκαλούμενος ο Δάσκαλος του Φλεμάλ) ήταν πρωτοπόρος της πρώιμης Νετερλανδικής σχολής, δουλεύοντας στο Τουργκνέι πριν από τους πιο διάσημους βαν Άικ. Η Γέννησή του, τώρα στη Ντιζόν, μεταφέρει τον στάβλο της Βηθλεέμ στη φλαμανδική εξοχή: φράχτες από καλάμια, μισοξύλινα αχυρώνα, ένα παγωμένο βόρειο τοπίο με έναν λεπτό ήλιο που ανατέλλει πάνω από μακρινές λόφους. Η θεολογία είναι ενσαρκωτική στην πιο ευρεία έννοια: ο Χριστός γεννιέται όχι σε κάποια ιδεατή Αγία Γη αλλά εδώ, στη δική σας χώρα, στον καιρό σας. Δύο μαίες εμφανίζονται, μία πιστεύουσα και μία αμφιβάλλουσα (ονομάζονται Ζελόμι και Σαλώμη στην απόκρυφη παράδοση)· η διαφωνία τους για την παρθενική γέννηση κρατιέται στο ίδιο πλαίσιο με τη λατρεία των αγγέλων. Η πίστη και η αμφιβολία γονατίζουν δίπλα-δίπλα στη φάτνη.
Τι να προσέξετε
Κοιτάξτε για τις ομιλούσες κορδέλες: στενές κορδέλες λέξεων που κρατούν οι άγγελοι και οι μαίες, μια μεσαιωνική σύμβαση για να δείξει τι λένε οι φιγούρες. Τα Λατινικά διαβάζουν "Δόξα στον Θεό στα ύψη" από τους αγγέλους και μια μικρή θεολογική διαφωνία μεταξύ των μαίων. Προσέξτε ότι το βρέφος Χριστός lies εντελώς γυμνός πάνω στην γυμνή κάπα της Μαρίας, στο κρύο έδαφος: ο Καμπέν αρνείται να μαλακώσει την φτώχεια. Τρεις άγγελοι ντυμένοι με κόκκινες δαλματικές αιωρούνται πάνω από την στέγη του αχυρώνα, ντυμένοι σαν διάκονοι σε υψηλή λειτουργία· ο στάβλος γίνεται ιερό. Στην μακρινή απόσταση, δείτε δύο ποιμένες να κοιτάζουν από ένα παράθυρο, μόλις φτάνοντας στην ιστορία.
Βιβλική αναφορά
Κατά Λουκάν 2:1-20