Τέχνη & Εικονογραφία
Albrecht Dürer · Adoration of the Trinity (Landauer Altarpiece / Allerheiligenbild) (1511)
Byzantine iconographer (Chora Church, Constantinople) · Anastasis (Harrowing of Hell) (c. 1315-1321)
Θεολογικό πλαίσιο
Η τοιχογραφία της Ανάστασης στην παρακκλησία (πλευρικό παρεκκλήσι) της Εκκλησίας της Χώρας (τώρα Καριγιέ Τζαμί) στην Κωνσταντινούπολη είναι ένα από τα μεγάλα αριστουργήματα της ύστερης βυζαντινής τέχνης και η καθοριστική εικόνα της Ανατολικής Χριστιανικής παράδοσης για το Πάσχα. Ενώ η Δυτική παράδοση δείχνει τον Χριστό να αναδύεται από τον τάφο, η Ανατολική Ανάσταση τον δείχνει στον Άδη, έχοντας σπάσει τις πύλες του, στέκεται πάνω τους, τραβώντας τον Αδάμ και την Εύα από τους τάφους τους από τον καρπό. Κάτω από τα πόδια του, η προσωποποίηση του Θανάτου lies bound. Θεολογικά, η Ανατολική εκκλησία κηρύσσει το Πάσχα ως κοσμική σωτηρία: ο Χριστός κατέβηκε στον κόσμο των νεκρών και άνοιξε κάθε φυλακή εκεί. Οι πρώτοι που σώζονται δεν είναι οι άγιοι της εκκλησίας αλλά οι πρώτοι γονείς του κόσμου: το μυστήριο του Πάσχα φτάνει πίσω στην αρχή της ανθρώπινης ιστορίας και τραβά τον Αδάμ και την Εύα στην αναστημένη πρωινή.
Τι να προσέξετε
Ο Χριστός στέκεται στο κέντρο σε μια λαμπερή λευκή μαντόρλα (μια αμυγδαλωτή αύρα δόξας), τα ρούχα του φλέγονται λευκά. Με τα δύο χέρια, κρατά τους καρπούς του Αδάμ (στα δεξιά του) και της Εύας (στα αριστερά του), τραβώντας τους έξω από τους τάφους τους με τόση δύναμη που τα σώματά τους γέρνουν προς τα πίσω. Κάτω από τα πόδια του, οι σπασμένες πύλες του Άδη lie crossed in an X-pattern· κλειδαριές, μεντεσέδες, κλειδιά και καρφιά είναι σκορπισμένα στο σκοτάδι. Η φιγούρα του Θανάτου (η προσωποποίηση του Άδη) lies bound in chains beneath the gates. Δεξιά και αριστερά, οι δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης (οι βασιλιάδες Δαβίδ και Σολομών, ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και άλλοι) περιμένουν τη σειρά τους. Όλη η σύνθεση ακτινοβολεί προς τα έξω από τη λευκή μαντόρλα. Το Πάσχα, σε αυτή την εικονογραφία, είναι μια αποστολή διάσωσης. Η Ανατολική εκκλησία ψάλλει το πρωί του Πάσχα: "Ο Χριστός ανέστη εκ νεκρών, καταπατώντας τον θάνατο δια του θανάτου."
Βιβλική αναφορά
1 Πέτρου 3:18-20; Ματθαίος 27:52-53
Antoine Rivalz · Noli me tangere (Jésus apparaissant à Madeleine) (undated (late 17th – early 18th century))
Θεολογικό πλαίσιο
Ζωγραφισμένο στον τοίχο ενός κελιού ενός μοναχού στο Μοναστήρι του Σαν Μάρκου στη Φλωρεντία, αυτή η μικρή τοιχογραφία δείχνει την πρώτη συνάντηση του αναστημένου Χριστού, με τη Μαρία Μαγδαληνή στον κήπο το πρωί του Πάσχα. Έχει έρθει να αλείψει ένα νεκρό σώμα και βρίσκει έναν άδειο τάφο· γυρίζει και βλέπει έναν άνδρα που τον θεωρεί κηπουρό· αυτός λέει το όνομά της· πέφτει μπροστά για να τον αγγίξει, και αυτός λέει "Μη με κρατάς" (στα Λατινικά, Noli me tangere, η φράση της Βουλγάτας που έγινε ο τίτλος της ζωγραφικής σε όλη την Ευρώπη). Ο Φρά Άντζελο ζωγραφίζει τη στιγμή στην πιο τρυφερή της μορφή. Θεολογικά, αυτή η τοιχογραφία κηρύσσει την παράξενη φύση του αναστημένου σώματος: παρόν αλλά όχι κατανοητό με τον παλιό τρόπο, ο ίδιος Ιησούς και όμως κάπως όχι πια ο Ιησούς που νόμιζε ότι ήξερε. Το Πάσχα είναι επανένωση, αλλά μια επανένωση που απαιτεί έναν νέο τρόπο κρατήματος.
Τι να προσέξετε
Η Μαρία Μαγδαληνή γονατίζει στην κάτω αριστερή πλευρά, φτάνοντας προς τον Χριστό με τα δύο χέρια, αλλά τα χέρια της δεν αγγίζουν ακόμα. Ο Χριστός στέκεται στα δεξιά στον κήπο, κρατώντας μια τσάπα (μόλις έχει παρεξηγηθεί για τον κηπουρό: ο Φρά Άντζελο ζωγραφίζει τη μεταμφίεση κυριολεκτικά), το δεξί του χέρι ελαφρώς υψωμένο στη χειρονομία της απόσυρσης. Φορά ένα λεπτό ροζ ένδυμα, οι πληγές ορατές στα χέρια και την πλευρά του. Προσέξτε τα πόδια του: κάνει μισό βήμα πίσω, το σώμα του γυρισμένο μακριά από τη Μαρία ακόμα και καθώς το πρόσωπό του στρέφεται προς αυτήν. Ο κήπος είναι ζωγραφισμένος με λεπτές δέντρα και μικρά λουλούδια: ο Φρά Άντζελο, ο Δομινικανός μοναχός-ζωγράφος, γεμίζει το φόντο με μικρές βοτανικές λεπτομέρειες. Ολόκληρη η σύνθεση είναι σιωπή. Ο μοναχός στο κελί δίπλα σε αυτή τη τοιχογραφία προοριζόταν να αισθανθεί την προσευχή της Μαρίας ως δική του.
Βιβλική αναφορά
Ιωάννης 20:11-18
Eugène Burnand · The Disciples Peter and John Running to the Sepulchre on the Morning of the Resurrection (1898)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο Μπέρναντ, ο Ελβετός ζωγράφος που αφιέρωσε μεγάλο μέρος της τελευταίας του καριέρας σε ευαγγελικές θεματολογίες, ζωγράφισε αυτή τη σκηνή της Αναστάσεως το 1898, και έχει γίνει μία από τις πιο αναπαραγόμενες ευλαβικές εικόνες της σύγχρονης εποχής. Η σύνθεση είναι απλή και εντυπωσιακή: ο Πέτρος και ο Ιωάννης στο αριστερό προφίλ, τρέχοντας, τα πρόσωπα τους φυσούν τον άνεμο, τα μάτια τους στραμμένα σε αυτό που είναι μπροστά τους. Ο θεατής δεν βλέπει τον τάφο. Βλέπουμε μόνο το τρέξιμο και το κοίταγμα. Θεολογικά, ο Μπέρναντ πιάνει την Ανάσταση στην πρώτη της ώρα: πριν την εμφάνιση στη Μαρία, πριν το υπερώο, πριν την κοπή του ψωμιού στην Εμμαούς, τη στιγμή που η μόνη απόδειξη είναι η αναπνοή μιας γυναίκας που αναφέρει ότι η πέτρα έχει κυλήσει μακριά. Δύο άνδρες τρέχουν για να μάθουν. Δεν ξέρουν ακόμα. Είναι έτοιμοι να μάθουν. Ολόκληρο το ευαγγέλιο της ανάστασης κρατιέται στον άνεμο στα πρόσωπά τους.
Τι να προσέξετε
Οι δύο φιγούρες γεμίζουν τον καμβά στο αριστερό προφίλ, γέρνοντας μπροστά, τα μαλλιά και οι γενειάδες τους να κυλούν πίσω στον άνεμο του τρεξίματος. Ο Ιωάννης, ο νεότερος, ηγείται ελαφρώς: το πρόσωπό του είναι πιο ανοιχτό, τα χέρια του σφιγμένα μαζί στο στήθος του σε κάτι μεταξύ προσευχής και προσμονής. Ο Πέτρος ακολουθεί, το πρόσωπό του πιο ηλικιωμένο, σκληρότερο, πιο ανήσυχο: το χέρι του κρατάει το μανδύα του κλειστό ενάντια στον άνεμο. Τα μάτια τους είναι στραμμένα μπροστά σε κάτι που ο θεατής δεν μπορεί να δει. Ο ουρανός πίσω τους είναι το ανοιχτό γκρι-μπλε της αυγής που μόλις αρχίζει να φωτίζεται. Δεν υπάρχει λεπτομέρεια τοπίου, καμία αρχιτεκτονική ρύθμιση, κανένας τάφος σε θέα: ο Μπέρναντ αφαιρεί τα πάντα εκτός από το τρέξιμο και το κοίταγμα. Ο πίνακας κρέμεται στο Μουσείο Ορσέ· από κοντά, ο άνεμος στα πρόσωπα των ανδρών είναι σχεδόν ακουστός.
Βιβλική αναφορά
Ιωάννης 20:1-10
Caravaggio · The Incredulity of Saint Thomas (1601-1602)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο Καραβάτζιο ζωγράφισε αυτό για τον Ρωμαίο προστάτη Βιντσέντζο Τζουστινιάνι, και είναι μία από τις πιο φυσικά άμεσες σκηνές Ανάστασης που έχουν γίνει ποτέ. Ο Θωμάς (που είχε αρνηθεί να πιστέψει εκτός αν μπορούσε να βάλει το δάχτυλό του στην πληγή) γέρνει μπροστά και ο Χριστός καθοδηγεί το χέρι του απευθείας στην πλευρική πληγή. Το δάχτυλο μπαίνει. Η σάρκα χωρίζεται. Θεολογικά, ο Καραβάτζιο αρνείται οποιαδήποτε πνευματοποίηση του Πάσχα. Το αναστημένο σώμα είναι ένα σώμα. Μπορεί να αγγιχτεί. Έχει πληγές που μπορείς να εξερευνήσεις. Η αμφιβολία αντιμετωπίζεται όχι με επιτίμηση αλλά με πρόσκληση: έλα πιο κοντά, βάλε το δάχτυλό σου εδώ. Οι δύο άλλοι απόστολοι γέρνουν όσο κοντά όσο ο Θωμάς, με τα μάτια ανοιχτά, πλήρως εμπλεκόμενοι στην εξέταση. Το Πάσχα, στην ανάγνωση του Καραβάτζιο, είναι η στιγμή που η αμφιβολία των μαθητών λαμβάνεται σοβαρά υπόψη ώστε να απαντηθεί φυσικά.
Τι να προσέξετε
Ο δείκτης του Θωμά εισάγεται στην πλευρική πληγή του Χριστού, η σάρκα ορατά χωρισμένη γύρω του. Ο Χριστός κρατάει τον καρπό του Θωμά και καθοδηγεί το χέρι: η χειρονομία είναι σταθερή, σχεδόν δασκαλική. Το πρόσωπο του Θωμά είναι σε σοκ· το μέτωπό του είναι ρυτιδωμένο από συγκέντρωση. Η δική του σχισμένη τήβεννος στον ώμο είναι μια Καραβαγγιανική λεπτομέρεια, πιθανώς μια σκόπιμη παράλληλη με την πληγή που εξετάζει. Δεξιά, δύο άλλοι απόστολοι γέρνουν εξίσου κοντά: τα πρόσωπά τους γεμίζουν την πάνω δεξιά γωνία, τα μάτια τους κολλημένα στο δάχτυλο που μπαίνει. Το φως πέφτει από την πάνω αριστερή πλευρά, φωτίζοντας τα τέσσερα πρόσωπα και την πληγή ενώ αφήνει το φόντο σε βαθιά σκιά. Δεν υπάρχουν αχίλλειοι, δεν υπάρχει κήπος, δεν υπάρχει υπερφυσικό σκηνικό: μόνο τέσσερις άνδρες και μια πληγή, σε ένα σκοτεινό δωμάτιο. Η σάρκα του αναστημένου σώματος είναι το θέμα της ζωγραφικής.
Βιβλική αναφορά
Ιωάννης 20:24-29
Piero della Francesca · The Resurrection (c. 1463-1465)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο Πιέρο ζωγράφισε αυτό το φρέσκο στον τοίχο του δημαρχείου της γενέτειράς του Σανσεπόλκρο ("Άγιον Τάφο," ονομασμένο σύμφωνα με τον θρύλο από λείψανα που επιστράφηκαν από την Αγία Γη τον δέκατο αιώνα). Το όνομα της πόλης δεσμεύει την ίδια στην Ανάσταση. Ο Άλντους Χάξλεϊ, που επισκέφθηκε το 1925, το αποκάλεσε "την μεγαλύτερη εικόνα στον κόσμο," και η προσκύνησή του εντυπωσίασε τόσο έναν αξιωματικό της συμμαχικής πυροβολαρχίας το 1944 που η βρετανική βομβαρδιστική επιχείρηση κατά του Σανσεπόλκρο σταμάτησε για να προστατευθεί το φρέσκο. Θεολογικά, ο Πιέρο σκηνοθετεί την Ανάσταση ως μια στιγμή γεωμετρικής αναπόφευκτης. Ο Χριστός αναδύεται κατευθείαν από τον τάφο στο ακριβές κέντρο της σύνθεσης, το πόδι του πάνω στο χείλος του σαρκοφάγου, το πρόσωπό του ήρεμο και σοβαρό. Πίσω του, το τοπίο της Τοσκάνης στην αριστερή πλευρά είναι γυμνό από χειμώνα· στα δεξιά, η άνοιξη επιστρέφει ήδη. Η Ανάσταση συμβαίνει σε όλο τον κόσμο ταυτόχρονα.
Τι να προσέξετε
Ο Χριστός στέκεται μπροστά, το βάρος του σε ένα πόδι που ξεκουράζεται στο χείλος του ανοιχτού σαρκοφάγου, κρατώντας μια ψηλή λευκή σημαία με έναν κόκκινο σταυρό. Το πρόσωπό του είναι απόλυτα ήρεμο: ούτε θριαμβευτικό ούτε κουρασμένο, αλλά απόλυτο. Τα μάτια του συναντούν τα μάτια του θεατή. Η ροζ ρόμπα πέφτει από τον ώμο του αποκαλύπτοντας την πληγή στο πλευρό του και τα καρφιά στα χέρια του. Κάτω από αυτόν, τέσσερις Ρωμαίοι φρουροί κοιμούνται σε άβολες στάσεις: ένας (παραδοσιακά αναγνωρισμένος ως αυτοπροσωπογραφία του Πιέρο, με το κεφάλι του στηριγμένο στον σταυρό) κοιμάται απευθείας κατά του τάφου. Τώρα κοιτάξτε τα δέντρα πίσω: στα δεξιά του Χριστού (αριστερά σας) τα δέντρα είναι γυμνά, χωρίς φύλλα του χειμώνα· στα αριστερά του Χριστού (δεξιά σας) τα δέντρα είναι φυλλωμένα και γεμάτα. Το τοπίο καταγράφει την αλλαγή των εποχών. Ολόκληρο το φρέσκο είναι μια μοναδική αργή ανυψωτική κίνηση παγωμένη στην κορυφή.
Βιβλική αναφορά
Κατά Ματθαίον 28:1-10
Hans Memling · The Resurrection (c. 1490)
Θεολογικό πλαίσιο
Ο Memling, ο μεγάλος ύστερος φλαμανδός δάσκαλος που εργάζεται στο Μπριζ, ζωγράφισε αυτή την Ανάσταση ως το κεντρικό πάνελ ενός μικρού τρίπτυχου για ιδιωτική λατρεία. Η σύνθεση είναι με τον βόρειο τρόπο: ο Χριστός βγαίνει ήσυχα από τον τάφο στο προσκήνιο ενώ το μικρό τοπίο ανοίγει σε μια φλαμανδική ύπαιθρο πίσω, με τείχη πόλης και έναν απομακρυσμένο μπλε λόφο. Οι φρουροί είναι πεσμένοι σε πανοπλία που ο Memling θα μπορούσε να έχει παρατηρήσει σε οποιοδήποτε τουρνουά του Βουργουνδίας. Θεολογικά, ο Memling ζωγραφίζει το Πάσχα ως ήσυχο και καθημερινό. Δεν υπάρχει έκρηξη φωτός όπως του Grünewald. Ο Χριστός αναδύεται με την ηρεμία ενός ανθρώπου που αναδύεται από τον ύπνο. Η σημαία με τον κόκκινο σταυρό κυματίζει απαλά στο χέρι του. Το θαύμα είναι συνολικό αλλά χωρίς βιασύνη, σαν να λέει ότι η ανάσταση εισέρχεται στον κόσμο όπως η αυγή, όχι όπως ο θόρυβος.
Τι να προσέξετε
Ο Χριστός στέκεται με το ένα πόδι ακόμα στο καπάκι του ανοιχτού σαρκοφάγου, το άλλο ήδη στο έδαφος. Είναι τυλιγμένος σε μια μακριά ροζ-κόκκινη κάπα που πέφτει από τον έναν ώμο. Το δεξί του χέρι υψώνεται σε ευλογία· το αριστερό κρατάει ένα λεπτό σταυρό με μια λευκή σημαία σημειωμένη με έναν κόκκινο σταυρό, η τυπική σημαία του αναστημένου Χριστού στη βόρεια τέχνη. Το πρόσωπό του είναι ήρεμο, σχεδόν χαμογελαστό. Κάτω του, τέσσερις φρουροί σε λεπτομερή πανοπλία είναι διασκορπισμένοι: ένας κοιμάται με το κεφάλι του στο χέρι του, ένας άλλος κάθεται πάνω τρίβοντας τα μάτια του, ένας τρίτος μισοσηκώνεται σε σύγχυση, ο τέταρτος είναι απλωμένος. Ο Memling ζωγράφισε κάθε κομμάτι πανοπλίας με την ακρίβεια του χρυσοχόου. Το τοπίο πίσω ανοίγει σε μια φλαμανδική πόλη με καμπαναριά εκκλησιών· στις πλευρές των αρχικών τρίπτυχων, οι πορτρέτα των δωρητών θα είχαν γονατίσει.
Βιβλική αναφορά
Κατά Ματθαίον 28:1-10
Matthias Grünewald · The Resurrection (Isenheim Altarpiece) (c. 1512-1516)
Θεολογικό πλαίσιο
Στη δεύτερη όψη του Ιζενχάιμ Άλταρ, οι ασθενείς της καπέλας του νοσοκομείου είδαν την Ανάσταση του Grünewald: το ίδιο σώμα που είχαν δει βασανισμένο στο κεντρικό πάνελ τώρα αναστημένο, φλεγόμενο, μεταμορφωμένο σε καθαρό φως. Ο Χριστός αιωρείται πάνω από τον σπασμένο τάφο σε μια σφαίρα κίτρινο-λευκού-πορτοκαλί φωτός. Το δέρμα του, το οποίο στο πάνελ της Σταύρωσης ήταν πράσινο από σήψη, είναι τώρα φωτεινό και ολόκληρο. Οι πληγές παραμένουν, αλλά είναι ουλές στο φως, όχι πληγές στη σάρκα. Θεολογικά, ο Grünewald δίνει στους ασθενείς την πιο βαθιά υπόσχεση του ευαγγελίου: το σώμα που υποφέρει είναι το σώμα που ανασταίνεται. Η ίδια σάρκα που είχε σπαστεί είναι η σάρκα που δοξάζεται. Το πάνελ του Πάσχα δεν είναι διαφορετικός Χριστός από το πάνελ της Μεγάλης Παρασκευής: είναι ο ίδιος Χριστός, το ίδιο σώμα, μεταμορφωμένο.
Τι να προσέξετε
Ο Χριστός αναδύεται κατευθείαν από το ανοιχτό πέτρινο σαρκοφάγο, τα χέρια του υψωμένα για να δείξουν τις πληγές στα χέρια του. Η αύρα του φωτός γύρω από το κεφάλι του επεκτείνεται προς τα έξω σε έναν μεγάλο κύκλο κίτρινο-λευκού φωτός που γεμίζει το άνω μισό του πάνελ: ο Grünewald ζωγραφίζει το υπερφυσικό φως ως πραγματική φλεγόμενη φωτιά. Το φέρετρο που ο Χριστός ακολουθεί πίσω του αλλάζει χρώμα καθώς τον ακολουθεί προς τα πάνω, λευκό στο τάφο που μετατρέπεται σε ροζ και στη συνέχεια φλεγόμενο κόκκινο όπου συναντά το σώμα. Κάτω, τέσσερις Ρωμαίοι φρουροί έχουν ριχτεί πίσω από σοκ: ένας με το σπαθί του μισάνοιχτο, ένας άλλος πέφτει πίσω σε πανοπλία, δύο άλλοι είναι απλωμένοι στο έδαφος. Τα πρόσωπά τους καταγράφουν απόλυτο τρόμο. Το βραχώδες τοπίο είναι σκοτεινό· μόνο ο Χριστός είναι φως. Το σώμα που πέθανε στο κεντρικό πάνελ είναι το σώμα που φλέγεται εδώ.
Βιβλική αναφορά
Κατά Ματθαίον 28:1-10
Rembrandt van Rijn · The Supper at Emmaus (Les pèlerins d'Emmaüs) (1648)