Eterniseed › Χριστιανικές Γιορτές

Καλή Παρασκευή

Παρασκευή της Μεγάλης Εβδομάδας / Σταύρωση

Σχετικά με αυτήν την ημέρα

Η Καλή Παρασκευή είναι η ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία θυμάται τη σταύρωση και τον θάνατο του Ιησού Χριστού: η Παρασκευή της Αγίας Εβδομάδας, η πιο σοβαρή ημέρα του χριστιανικού έτους. Το "Καλή" δεν είναι μια σύγχρονη χαρά· είναι μια παλιά αγγλική χρήση της λέξης που σημαίνει άγια ή ευσεβής, όπως μια ημέρα αγίου είναι "καλή." Στη ρωμαϊκή τελετουργία, αυτή είναι η μόνη ημέρα του χρόνου που δεν εορτάζεται Θεία Λειτουργία. Αντ' αυτού, η Εκκλησία συγκεντρώνεται για τη Λειτουργία του Πάθους του Κυρίου: η σοβαρή ανακοίνωση της αφήγησης του Πάθους από το ευαγγέλιο του Ιωάννη, οι Σοβαρές Παρεμβάσεις για τον κόσμο, η Λατρεία του Σταυρού και η Κοινωνία που λαμβάνεται από το μυστήριο που διατηρείται από τη Θεία Λειτουργία της Μεγάλης Πέμπτης. Πολλές παραδόσεις διατηρούν την Προσευχή των Τριών Ωρών από το μεσημέρι έως τις τρεις (τις ώρες κατά τις οποίες ο Χριστός κρεμόταν στον σταυρό), και οι Σταθμοί του Σταυρού περπατούν σχεδόν σε κάθε ενορία. Οι Ανατολικοί Ορθόδοξοι αποκαλούν αυτή την ημέρα Μεγάλη Παρασκευή, "Άγια και Μεγάλη Παρασκευή," και επεξεργάζονται τον Επιτάφιο, μια εικόνα-ύφασμα του νεκρού Χριστού. Η καθολική πειθαρχία διατηρεί την ημέρα ως νηστεία και αποχή. Οι υπηρεσίες Τενεμπρέ σβήνουν τα κεριά ένα-ένα μέχρι η εκκλησία να καθίσει στο σκοτάδι. Η σιωπή της ημέρας είναι μέρος του βάρους της· η απάντηση έρχεται μόνο κατά την Ανάσταση, όταν η νέα φωτιά ανάβει ενάντια στο σκοτάδι της νύχτας του Σαββάτου.

"περί δε την εννάτην ώραν ανεβόησεν ο Ιησούς μετά φωνής μεγάλης, λέγων· Ηλί, Ηλί, λαμά σαβαχθανί; τουτέστι, Θεέ μου, Θεέ μου, διά τι με εγκατέλιπες;"
Ματθαίος 27:46

Παραδοσιακά Γεύματα

Ψωμί και Νερό

Το αυστηρότερο γεύμα Καλής Παρασκευής σε πολλά χριστιανικά σπίτια: ένα κομμάτι απλού ψωμιού και ένα ποτήρι νερού, τρώγεται σε σιωπή ή με μια μόνο ανάγνωση της Γραφής. Η απλότητα είναι το νόημα. Το σώμα νηστεύει ώστε η ψυχή να μπορεί να παρακολουθεί με τον Χριστό.

Απλό Ψαρίσιο Δείπνο

Σε καθολικά και πολλές αγγλικανικές οικογένειες, δεν τρώγεται κρέας την Καλή Παρασκευή. Ένα απλό ψαρίσιο γεύμα (ψητό λευκό ψάρι, βραστές πατάτες, ένα λαχανικό) διατηρεί τη νηστεία χωρίς τη γιορτή του αρνιού του Πάσχα. Το πιάτο είναι απλό σκόπιμα.

Λαγάνα

Ένα επίπεδο, άζυμο ψωμί που τρώγεται σε ελληνικά ορθόδοξα σπίτια κατά τη διάρκεια της Αγίας Εβδομάδας και ειδικά την Αγία και Μεγάλη Παρασκευή. Χωρίς μαγιά, χωρίς λάδι: η απουσία είναι αυτό που μιλάει. Το ψωμί αντικατοπτρίζει το άζυμο ψωμί του Πάσχα που έφαγε ο Χριστός τη νύχτα πριν πεθάνει.

Μπακαλιάρος

Αλατιστός μπακαλιάρος προετοιμασμένος απλά, συχνά βρασμένος με πατάτες και λίγο ελαιόλαδο: ένα γεύμα Καλής Παρασκευής σε όλη την Ισπανία, την Πορτογαλία και τη Λατινική Αμερική. Ο διατηρημένος ψάρι ήταν ιστορικά το φαγητό της μεγάλης νηστείας: ταπεινό, διαθέσιμο, τρώγεται χωρίς γιορτή.

Προσευχές & Ευλογίες

Προσευχή μπροστά στον Σταυρό

Σε προσκυνούμε, Ω Χριστέ, και Σε ευλογούμε, γιατί με τον άγιο σταυρό Σου έχεις λυτρώσει τον κόσμο. Κύριε Ιησού, σταυρωμένος για εμάς, δίδαξέ μας να σταθούμε στα πόδια του σταυρού Σου χωρίς να στραφούμε αλλού. Ας μην πάει χαμένη καμία πλευρά του Πάθους Σου στην σκληρότητά μας. Είμαστε δικοί Σου. Αμήν.

Προσευχή Τριών Ωρών

Κύριε Ιησού, που κρεμάστηκες μεταξύ της μεσημβρίας και της ένατης ώρας για τη ζωή του κόσμου: καθώς κρατάμε αυτές τις τρεις ώρες μαζί Σου, επιβραδύνε τη αναπνοή μας, ησύχασε την ανησυχία μας και εστίασε τα μάτια μας στον σταυρό. Δεν καταλαβαίνουμε όλα όσα υπέφερες για εμάς. Μόνο ξέρουμε ότι Σε αγαπάμε και ότι Εσύ μας αγάπησες πρώτος. Αμήν.

Χριστιανικοί Χαιρετισμοί

  • Μια ευλογημένη και αγία Καλή Παρασκευή σε εσένα.
  • Περπατώντας μαζί σου μέχρι τα πόδια του σταυρού σήμερα.
  • Κρατώντας σκοπό μαζί σου αυτή την Καλή Παρασκευή.
  • Είθε η σιωπή αυτής της ημέρας να εμβαθύνει την πίστη σου.

Τέχνη & Εικονογραφία

Hieronymus Bosch · Christ Carrying the Cross (c. 1510–1535)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Μπος (ή το κοντινό του εργαστήριο) γεμίζει τον καμβά με γελοίες φιγούρες που πιέζονται κοντά: χλευαστικοί στρατιώτες, χλευαστικοί γέροντες, ένας Φαρισαίος με μύτη γύπα, ένας ληστής με ραγισμένο χαμόγελο. Στο κέντρο, το πρόσωπο του Χριστού είναι φωτεινό, τα μάτια κλειστά, ήρεμα. Στο κάτω αριστερό μέρος, η Βερόνικα κρατάει το πέπλο που φέρει την αποτύπωση της εικόνας του, επίσης ήρεμη. Ο Μπος περιβάλλει τους δύο κεντρικούς άξονες ηρεμίας με μια θάλασσα παραμορφωμένης ανθρωπότητας: η ασχήμια αποδίδεται με στοργική ακρίβεια, σαν ο ζωγράφος να γνώριζε προσωπικά κάθε παραμόρφωση. Η επιχειρηματολογία της Αγίας Εβδομάδας είναι αυστηρή: αυτός είναι ο κόσμος για τον οποίο πεθαίνει ο Χριστός. Αυτές οι φιγούρες. Όχι οι καλύτερες που θα μπορούσε να έχει παραγάγει ο κόσμος· αυτές.

Τι να προσέξετε

Μετρήστε τα κεφάλια. Υπάρχουν δεκαοκτώ ή δεκαεννέα ανάλογα με το πώς διαβάζετε την κάτω δεξιά γωνία. Μόνο δύο είναι ήρεμα (του Χριστού και της Βερόνικας), και βρίσκονται στον διαγώνιο άξονα του πίνακα. Προσέξτε τον κακό ληστή στην κάτω δεξιά, το στόμα του ανοιχτό στη μέση της κατάρας· τον καλό ληστή στην άνω δεξιά, το κεφάλι του σκυμμένο σε εξομολόγηση. Ο Μπος τους ζωγραφίζει την ίδια Παρασκευή, μοιράζοντας τον ίδιο αέρα, επιλέγοντας διαφορετικά. Κοιτάξτε τον στρατιώτη ακριβώς πίσω από τον Χριστό: μια αλυσίδα στη μύτη του, ένα πρόσωπο παραμορφωμένο πέρα από την ανθρώπινη αναλογία. Ο ζωγράφος δεν υπερβάλλει για κωμικό αποτέλεσμα· δείχνει τι κάνει το μίσος στο πρόσωπο που το φιλοξενεί.

Βιβλική αναφορά

Ιωάννης 19:16-17

Diego Velázquez · Christ Crucified (c. 1632)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Βελάσκεθ ζωγράφισε αυτό για το μοναστήρι του Σαν Πλάσιντο στη Μαδρίτη, και είναι το μεγάλο ισπανικό αντίβαρο στον Γκρίνβαλντ: όπου ο Γκρίνβαλντ ζωγραφίζει τρόμο, ο Βελάσκεθ ζωγραφίζει ησυχία. Το σώμα είναι ολόκληρο, το δέρμα σχεδόν ανέγγιχτο εκτός από τις τέσσερις τρύπες των καρφιών και την πληγή του δόρατος. Το πρόσωπο είναι σκιασμένο, τα μακριά μαλλιά πέφτουν στο μάγουλο. Δεν υπάρχει πλήθος, δεν υπάρχει Μαρία, δεν υπάρχουν κλέφτες, δεν υπάρχει ουρανός: μόνο ο Χριστός και ένα μαύρο φόντο. Θεολογικά, ο Βελάσκεθ ζωγραφίζει τη σιωπή αφού έχει τελειώσει. Οι κραυγές έχουν σταματήσει· οι στρατιώτες έχουν φύγει· ακόμα και οι αφηγητές του ευαγγελίου έχουν σταματήσει να γράφουν για μια στιγμή. Αυτό που μένει είναι το σώμα, κρεμασμένο, μόνο του, περιμένοντας τις γυναίκες να έρθουν και να το κατεβάσουν. Ο ποιητής Μιγκέλ ντε Ουνάμουνο έγραψε μια μακρά διαλογή για αυτόν τον πίνακα: είναι ο Χριστός της καστίλιας νύχτας, ο Χριστός που είναι πιο Θεός όταν είναι πιο απόλυτα σιωπηλός.

Τι να προσέξετε

Το σώμα είναι κεντραρισμένο στον σταυρό, μπροστά, με την ελαφριά καμπύλη του βάρους σε τρία καρφιά (ο Βελάσκεθ διάλεξε τέσσερα καρφιά, ένα για κάθε πόδι: μια θεολογική συζήτηση της εποχής του). Τα μαλλιά πέφτουν στη δεξιά πλευρά του προσώπου, κρύβοντας το ένα μάτι και το μεγαλύτερο μέρος του μάγουλου· το κεφάλι είναι σκυμμένο αλλά όχι παραμορφωμένο. Το εσώρουχο είναι λευκό, μετρημένο, σχεδόν μοναστικό. Υπάρχει μια μικρή επιγραφή ΙΝΡΙ πάνω από το κεφάλι, ζωγραφισμένη σαν να ήταν ένα πραγματικό κομμάτι περγαμηνής καρφωμένο στον σταυρό. Οι τέσσερις πληγές αιμορραγούν μόνο ελαφρώς. Το φόντο είναι ομοιόμορφο μαύρο: ο Βελάσκεθ δεν δίνει καμία ρύθμιση, καμία Ιερουσαλήμ, κανέναν ουρανό. Ολόκληρος ο πίνακας είναι ένα μόνο σώμα κατά της νύχτας. Σταθείτε μπροστά του αρκετά και το σώμα φαίνεται να αναπνέει.

Βιβλική αναφορά

Κατά Ιωάννην 19:16-30

Antonello da Messina · Crucifixion (1475)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Αντονέλο, ο Σικελός δάσκαλος που μετέφερε την τεχνική της φλαμανδικής ελαιογραφίας στην ιταλική τέχνη, ζωγράφισε αυτή τη μικρή Σταύρωση για ιδιωτική λατρεία. Η σύνθεση είναι αυστηρή: Ο Χριστός σε έναν ψηλό σταυρό στο κέντρο, οι δύο ληστές σε μικρότερους σταυρούς δίπλα του, η Μαρία και ο Ιωάννης καθισμένοι στο βραχώδες έδαφος στο πόδι του σταυρού. Το τοπίο ανοίγει πίσω σε μια μεσογειακή πανοραμική θέα: μια μικρή παραθαλάσσια πόλη, πλοία που πλέουν, μπλε νερό. Θεολογικά, ο Αντονέλο σκηνοθετεί τη Σταύρωση ως κοσμική και επαρχιακή. Η σωτηρία του κόσμου συμβαίνει σε έναν λόφο έξω από μια ασήμαντη πόλη, ενώ στο λιμάνι από κάτω τα πλοία πλέουν και οι έμποροι εμπορεύονται και οι άνθρωποι ζουν τις καθημερινές τους ζωές. Ο πίνακας έγινε για έναν ιδιωτικό προστάτη να τον κρατήσει στο σπίτι, να τον κοιτάζει σε στιγμές θλίψης: μια Σταύρωση σε μέγεθος για ένα ήσυχο δωμάτιο.

Τι να προσέξετε

Το σώμα του Χριστού είναι λευκό, σχεδόν φωτεινό, ενάντια στον βαθύ μπλε μεσογειακό ουρανό. Το κεφάλι του γέρνει στον δεξί του ώμο· το πρόσωπό του είναι ήρεμο, σαν να είναι ακριβώς τη στιγμή του θανάτου. Οι δύο ληστές είναι μικρότεροι και πιο χοντροκομμένοι δεμένοι στους σταυρούς τους: τα σώματά τους κρέμονται και στρίβουν ενώ του Χριστού κρέμεται ευθεία και με αξιοπρέπεια. Η Μαρία κάθεται στο έδαφος στα αριστερά, με τα χέρια της διπλωμένα στην αγκαλιά της, το κεφάλι της σκυμμένο· ο Ιωάννης κάθεται στα δεξιά, το πρόσωπό του στα χέρια του, κλαίγοντας. Οστά και κρανία σκορπίζονται γύρω από το πόδι του σταυρού: η μεσαιωνική παράδοση ότι ο Γολγοθάς ήταν ο τόπος ταφής του Αδάμ, του οποίου το κρανίο βρίσκεται ακριβώς από κάτω. Το λιμάνι στο βάθος είναι ζωγραφισμένο με ακρίβεια: πανιά, προκυμαίες, λόφοι που ανεβαίνουν προς τα ενδότερα. Ολόκληρος ο κόσμος συνεχίζει γύρω από το σταυρό.

Βιβλική αναφορά

Λουκάς 23:32-49

Jörg Breu the Elder · Ecce Homo (Melk Altar) (1502)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Matsys ζωγραφίζει τη στιγμή που ο Πιλάτος φέρνει τον μαστιγωμένο Χριστό μπροστά στο πλήθος: "Ecce homo" (ιδού ο άνθρωπος)." Η μεταχείριση της Βόρειας Αναγέννησης είναι αδυσώπητη. Ο Χριστός στέκεται δεμένος, στεφανωμένος με αγκάθια, το αίμα να στάζει στο μέτωπο, ρούχο ψεύτικης βασιλικής που καλύπτει ελάχιστα τις πληγές. Τα πρόσωπα του πλήθους είναι καρικατούρες σε γκροτέσκο: ο Matsys, όπως ο σύγχρονός του Μπος, ζωγραφίζει την κακία ως φυσιογνωμία. Η χειρονομία του Πιλάτου είναι θεατρική, σχεδόν κουρασμένη· έχει σταματήσει να εννοεί τα λόγια. Η ερώτηση της Αγίας Εβδομάδας που θέτει αυτός ο πίνακας στον θεατή είναι αυτή που ο Πιλάτος ρωτά τυχαία: βλέπετε τον άνθρωπο; Ή βλέπετε μόνο το θέαμα που έχει δημιουργήσει το πλήθος;

Τι να προσέξετε

Κοιτάξτε τα μάτια του Χριστού. Στη μέση του γκροτέσκου πλήθους, τα μάτια είναι ήσυχα, εστιασμένα σε κάτι στη μέση απόσταση: ούτε στους χλευαστές ούτε στον Πιλάτο. Το στεφάνι των αγκάθων είναι πλεγμένο πυκνά· ο Matsys ζωγραφίζει μεμονωμένα αγκάθια, όχι μια στυλιζαρισμένη φωτοστέφανο πόνου. Παρατηρήστε το χέρι του Πιλάτου στον ώμο του Χριστού: η λαβή είναι μισά-παρουσιαστική, μισά-προστατευτική· ο προϊστάμενος δεν ξέρει ακόμα ότι θα παραδώσει. Παρακολουθήστε τα πρόσωπα στο προσκήνιο: ένας άνδρας προφίλ με μια κρεατοελιά στη μύτη· μια γυναίκα με σφιγμένα χείλη και ένα δάχτυλο υψωμένο· ένας στρατιώτης με την κουκούλα του ανασηκωμένη. Ο Matsys ζωγραφίζει το ίδιο πλήθος που ζωγραφίζει ο Μπος (τον κόσμο στην πραγματική του ασχήμια) και ρωτά τον θεατή την ερώτηση που ο Πιλάτος δεν μπορούσε να απαντήσει.

Βιβλική αναφορά

Κατά Ιωάννην 19:5

Andrea Mantegna · Lamentation of Christ (c. 1480)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Μαντενιά ζωγραφίζει τον νεκρό Χριστό από τα πέλματα των ποδιών του, το φουσκωμένο σώμα γεμίζει το πλαίσιο σαν πλάκα. Οι πληγές είναι στο προσκήνιο· το κεφάλι είναι μακριά. Αυτό δεν είναι μια ευλαβική μαλάκυνση του σταυρού· είναι η μετά θάνατον κατάσταση του σταυρού αποτυπωμένη ως ανατομία. Ο πίνακας βρέθηκε στο εργαστήριο του Μαντενιά κατά τον θάνατό του, μη πουλημένος: πολύ ριζοσπαστικός, ίσως, ακόμα και για την Αναγέννηση της Μάντοβα. Η Αγία Εβδομάδα χρειάζεται αυτή την εικόνα. Το μέσο του Τριδούμ είναι ακριβώς αυτό: το σώμα που κατεβαίνει, οι γυναίκες που κλαίνε στην άνω αριστερή γωνία του πλαισίου, και η μακρά σιωπή του Σαββάτου ακόμα μπροστά. Ο Μαντενιά αρνείται να αφήσει τον θεατή να το παραλείψει.

Τι να προσέξετε

Παρατηρήστε την σπασμένη πέτρα της πλάκας κάτω από το σώμα: ο Μαντενιά ζωγραφίζει όχι τη στιγμή του θανάτου αλλά τη στιγμή που η θλίψη εγκαθίσταται σε πέτρα. Οι πτυχές του σάβανου πάνω από τα πόδια και τον κορμό είναι γλυπτές, σχεδόν αρχιτεκτονικές· ο ζωγράφος εκπαιδεύτηκε σε ρωμαϊκούς σαρκοφάγους και το σώμα διαβάζεται ως η Πιετά ξαδέλφη ενός ρωμαϊκού στρατηγού. Οι πληγές στα χέρια και τα πόδια είναι μικρές, σκούρες, διαφοροποιημένες, όχι στυλιζαρισμένες. Στην άνω αριστερή γωνία, τρία πρόσωπα πενθούν: η Μαρία, ο Ιωάννης και μια τρίτη μορφή (ίσως η Μαρία Μαγδαληνή), πιεσμένα στο πλαίσιο σαν από την ίδια συνθετική βαρύτητα που κρατά το σώμα. Ο πίνακας αρνείται να τους δώσει περισσότερο χώρο.

Βιβλική αναφορά

Κατά Ιωάννην 19:38-42

Giotto di Bondone · Lamentation (The Mourning of Christ) (c. 1305)

Θεολογικό πλαίσιο

Στην Καπέλα Αρένα στην Πάντοβα, ο Giotto μετέτρεψε την μεσαιωνική εικονογραφία σε κάτι που οι άνθρωποι δεν είχαν δει πριν: βαρύτητα, θλίψη, βάρος. Η Θλίψη του συγκεντρώνει τους μαθητές και τις γυναίκες στο γυμνό έδαφος γύρω από το σώμα, κάθε πρόσωπο διαφοροποιημένο από τον τύπο θλίψης που φέρει. Η Μαρία κρατά το κεφάλι του γιου της με την οικειότητα κάθε μητέρας που έχει θάψει ένα παιδί. Οι άγγελοι στον ουρανό πάνω δεν είναι διακοσμητικοί· σπαράζουν. Η Δυτική τέχνη δεν είχε ακόμη επιτρέψει στους αγγέλους να θρηνούν. Ο Giotto ανοίγει αυτή την πόρτα, και ολόκληρη η παράδοση (Μαντενιά, Καραβάτζιο, Ρουό) περνά μέσα από αυτήν. Η άδεια της Αγίας Εβδομάδας να αισθάνεται προέρχεται εν μέρει από αυτή την τοιχογραφία.

Τι να προσέξετε

Ξεκινήστε με το πρόσωπο της Μαρίας που είναι πιεσμένο ενάντια στο κεφάλι του γιου της. Ο Giotto ζωγραφίζει μάγουλο με μάγουλο όχι ως εικονογραφικό συντομογραφία αλλά ως πραγματική επαφή· μπορείτε να δείτε πού η πίεση της θλίψης έχει ισιώσει και τα δύο πρόσωπα το ένα πάνω στο άλλο. Ακολουθήστε την διαγώνια κλίση του βραχώδους εδάφους από την άνω δεξιά γωνία προς την κάτω αριστερή: η σύνθεση είναι κατηφορική, και κάθε μορφή γέρνει προς το σώμα στο κάτω μέρος. Οι άγγελοι στον ανώτερο ουρανό είναι διαφοροποιημένοι: ένας σκίζει το ρούχο του, ένας άλλος καλύπτει το πρόσωπό του με τα δύο χέρια, ένας τρίτος ρίχνει το κεφάλι του πίσω και θρηνεί. Ακόμα και το γυμνό δέντρο στην άνω δεξιά συμμετέχει: τα φύλλα του είναι η δεύτερη πιο διάσημη μορφή θλίψης της καπέλας.

Βιβλική αναφορά

Κατά Ιωάννην 19:25-27

Giotto di Bondone · No. 35 Scenes from the Life of Christ: 19. Crucifixion (1304-1306)

Matthias Grünewald · The Crucifixion (Isenheim Altarpiece, central panel) (c. 1512-1516)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Grünewald ζωγράφισε το Ιζενχάιμ Άλταρ για την καπέλα ενός μοναστικού νοσοκομείου που θεράπευε ασθενείς που υπέφεραν από τη φωτιά του Αγίου Αντωνίου, μια τρομακτική δερματική ασθένεια που προκλήθηκε από δηλητηρίαση από ερύθρα που παρήγαγε γάγγραινα, παραισθήσεις και σπασμούς. Οι ασθενείς, που φέρθηκαν μπροστά σε αυτό το άλταρ την πρώτη τους ημέρα, θα έβλεπαν έναν Χριστό του οποίου το σώμα ήταν καλυμμένο με τις δικές τους πληγές. Το δέρμα του είναι ανοιχτό πράσινο, σπιλωμένο με αγκάθια και πληγές· τα δάχτυλά του στρίβουν προς τα πάνω στην κράμπα του θανάτου. Θεολογικά, η Σταύρωση του Grünewald είναι η πιο αδιάλλακτη στη Δυτική τέχνη: αρνείται οποιαδήποτε εξωραϊσμό. Ο Χριστός του Ιζενχάιμ δεν είναι ένας ήρεμος φιλόσοφος που αποδέχεται τον θάνατο. Είναι ένας βασανισμένος άνθρωπος, σπασμένος με ακριβώς τους τρόπους που οι ασθενείς ήταν σπασμένοι, και αυτό είναι το όλο νόημα. Ο Θεός στον Χριστό έχει ενωθεί μαζί τους στο χειρότερο.

Τι να προσέξετε

Κοιτάξτε το σώμα. Το δέρμα είναι γκρι-πράσινο, το χρώμα της σήψης. Αγκάθια είναι ορατά σε όλο το στήθος και τα άκρα, όχι μόνο στο κεφάλι: ο Grünewald ζωγράφισε όχι μόνο το στεφάνι των αγκάθων αλλά και μια διασκορπισμένη αγκάθωση σε όλο το σώμα, υπονοώντας τις δερματικές βλάβες των ασθενών. Τα δάχτυλα εκτείνονται και καμπυλώνουν σε αγωνιώδη rigor. Ο εγκάρσιος δοκός λυγίζει κάτω από το βάρος του σώματος. Αριστερά, η Μαρία καταρρέει στην αγκαλιά του Ιωάννη, το πρόσωπό της λευκό σαν πτώμα. Η Μαρία Μαγδαληνή γονατίζει στα πόδια του σταυρού, τα χέρια της ενωμένα σε αγωνία, το βάζο αρωμάτων της παραμερισμένο. Δεξιά, ο Ιωάννης ο Βαπτιστής δείχνει με έναν μακρύ δείκτη προς το σώμα, και δίπλα του μια επιγραφή διαβάζει "Αυτός πρέπει να αυξάνεται, αλλά εγώ πρέπει να ελαττώνομαι." Το αρνί στα πόδια του Βαπτιστή αιμορραγεί σε ένα κύπελλο.

Βιβλική αναφορά

Κατά Ιωάννην 19:16-30

Andrea Mantegna · The Crucifixion (San Zeno predella) (1457-1459)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Μαντενιά ζωγράφισε αυτή τη μικρή Σταύρωση ως μέρος της προεδρίας του άλταρ του Σαν Ζένο στη Βερόνα, και οι δυνάμεις του Ναπολέοντα την λεηλάτησαν στο Παρίσι το 1797, όπου παραμένει στο Λούβρο. Ο Γολγοθάς του Μαντενιά είναι σκηνοθετημένος σε μια βραχώδη πλαγιά γεμάτη με μορφές: τρεις σταυροί υψωμένοι ενάντια σε ένα εκτενές ιταλικό τοπίο, στρατιώτες που τζογάρουν στα πόδια του Χριστού, έφιπποι αξιωματικοί που στρέφουν τα άλογά τους, γυναίκες που θρηνούν καταρρέοντας στη βάση του σταυρού. Ζωγράφισε με το μάτι του αρχαιολόγου για ρωμαϊκή πανοπλία και αρχιτεκτονική, αντιμετωπίζοντας τον Γολγοθά ως πραγματική αρχαιολογική τοποθεσία. Θεολογικά, ο Μαντενιά αρνείται τη χαρακτηριστική μπροστινή Σταύρωση. Το ζωγραφίζει ως ιστορικό γεγονός, σε πραγματικό χώρο, με την απασχολημένη αδιαφορία των στρατιωτών στο προσκήνιο ενώ οι τρεις καταδικασμένοι κρέμονται από πάνω. Η κοσμική στιγμή συμβαίνει σε ένα μέρος όπου οι περισσότεροι από τους παρόντες είναι βαρετοί.

Τι να προσέξετε

Οι τρεις σταυροί κυριαρχούν στην άνω σύνθεση: ο Χριστός στο κέντρο, οι δύο ληστές στα πλάγια, τα σώματά τους στριμμένα σε αγωνία ενώ του Χριστού κρέμεται ευθεία. Στα πόδια του σταυρού οι στρατιώτες τζογάρουν: ένας ρίχνει ζάρια σε μια επίπεδη πέτρα, δύο άλλοι σκύβουν πάνω από την ρίψη, ένας τέταρτος σε κόκκινη χλαίνη τραβάει την αδιάρρηκτη χλαίνη. Αριστερά, η Μαρία καταρρέει στην αγκαλιά τριών γυναικών, μία από αυτές η Μαρία Μαγδαληνή με κόκκινα μαλλιά. Ο Ιωάννης στέκεται δίπλα τους χειρονομώντας προς τα πάνω. Ένας έφιππος Ρωμαίος αξιωματικός σε πλήρη πανοπλία στρέφει το άλογό του προς τα δεξιά, αδιάφορος. Το τοπίο πίσω ανοίγει σε μια εκτενή κοιλάδα με έναν στριμμένο δρόμο και απομακρυσμένους λόφους: ο Μαντενιά ζωγραφίζει την Ιερουσαλήμ ως μια ιταλική αναγεννησιακή φρούριο πόλη στη μέση απόσταση. Κάθε λεπτομέρεια αποδίδεται με ψυχρή ακρίβεια.

Βιβλική αναφορά

Κατά Ματθαίον 27:33-56; Κατά Μάρκον 15:22-39

Workshop of El Greco (after El Greco, Doménikos Theotokópoulos) · The Disrobing of Christ (El Espolio) (workshop version) (late 16th – early 17th century (undated; period version))

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Ελ Γκρέκο ζωγράφισε το Εσπόλιο για τον ψηλό βωμό του καθεδρικού ναού της Τολέδο, την πρώτη μεγάλη ισπανική παραγγελία του μετά την άφιξή του από την Κρήτη μέσω της Βενετίας. Το θέμα είναι σπάνιο στην Δυτική τέχνη: η στιγμή ακριβώς πριν από τη Σταύρωση, όταν ο Χριστός απογυμνώνεται από το κόκκινο ένδυμά του για να σταυρωθεί, ορατό στα κάτω δεξιά που ετοιμάζεται από έναν εργάτη. Ο Χριστός στέκεται στο κέντρο, ήρεμος, ντυμένος με ένα λαμπερό κόκκινο ρούχο που γεμίζει το άνω τρίτο του καμβά. Γύρω του πιέζει ένα εχθρικό πλήθος: στρατιώτες με μαύρη πανοπλία, δείχνοντας δάχτυλα, υψωμένα χέρια, γελοία πρόσωπα. Θεολογικά, ο Ελ Γκρέκο ζωγραφίζει τη στιγμή μεταξύ της απόφασης και της εκτέλεσης, το λεπτό που έχει γίνει δημόσιο θέαμα αλλά ο θάνατος δεν έχει φτάσει ακόμα. Το κόκκινο ρούχο, έτοιμο να σκιστεί, φλέγεται ενάντια στον σκοτεινό ουρανό σαν μια τελευταία αξιοπρέπεια.

Τι να προσέξετε

Το πρόσωπο του Χριστού είναι το ήρεμο κέντρο μιας βίαιης καταιγίδας. Τα μάτια του είναι ελαφρώς στραμμένα προς τα πάνω, η έκφρασή του λυπημένη αλλά υποταγμένη. Φορά το λαμπερό κόκκινο ρούχο του χλευασμού (το ίδιο χρώμα που οι στρατιώτες του είχαν βάλει για να χλευάσουν την "βασιλεία" του)· σύντομα θα αφαιρεθεί. Ένας άνδρας με πράσινο στα κάτω δεξιά σκύβει πάνω από τον σταυρό με ένα σφυρί, τρυπώντας τις τρύπες για τα καρφιά εκ των προτέρων. Αριστερά, η Μαρία, η Μαρία Μαγδαληνή και η Μαρία του Κλεόπα γέρνουν μαζί σε θλίψη, αλλά είναι μικρές μπροστά στην πίεση των στρατιωτών. Ένας άνδρας με μαύρη πανοπλία στα δεξιά του Χριστού τραβάει βίαια το ρούχο· ένας άλλος με κίτρινο χειρονομεί προς τα πάνω διαφωνώντας με έναν Ρωμαίο αξιωματικό. Τα πολλά κεφάλια του πλήθους σχηματίζουν μια πυκνή πυραμίδα κάτω από το ανυψωμένο πρόσωπο του Χριστού. Οι επιμηκυμένες φιγούρες και το έντονο χρώμα του Ελ Γκρέκο κάνουν όλη τη σκηνή να φαίνεται σαν όραμα παρά αναφορά.

Βιβλική αναφορά

Ματθαίος 27:27-31; Λουκάς 23:32-34

Peter Paul Rubens · The Elevation of the Cross (1610-1611)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Ρούμπενς ζωγράφισε αυτό το μνημειώδες τρίπτυχο για την εκκλησία της Αγίας Βαλβίνας στην Αντβέρπη λίγο μετά την επιστροφή του από τα οκτώ χρόνια του στην Ιταλία. Ο κεντρικός πίνακας δείχνει τον σταυρό να υψώνεται, με τον Χριστό ήδη καρφωμένο σε αυτόν: οι μυώδεις σώματα τεντώνονται να τραβήξουν με σχοινιά και δοκούς για να σηκώσουν το βαρύ ξύλο όρθιο. Η σύνθεση είναι μια συνεχής διαγώνιος φυσικής εργασίας. Ο Ρούμπενς, που είχε απορροφήσει τον Καραβάτζιο και τον Μιχαήλ Άγγελο στην Ιταλία, ζωγραφίζει τη Σταύρωση ως μια βίαιη φυσική εκδήλωση: ο σταυρός είναι βαρύς, οι άνδρες ιδρώνουν, οι σκύλοι γαβγίζουν. Θεολογικά, η προσέγγιση του για την Καλή Παρασκευή αρνείται οποιαδήποτε πνευματοποίηση. Ο Χριστός σκοτώνεται όχι από αφηρημένη "αμαρτία" αλλά από συγκεκριμένους άνδρες με συγκεκριμένους μύες χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα εργαλεία. Η σωτηρία επιτυγχάνεται σε βρωμιά και σχοινιά και θραύσματα και αίμα. Ο Ρούμπενς επιμένει ότι το ευαγγέλιο είναι ενσαρκωμένο μέχρι το τέλος.

Τι να προσέξετε

Το σώμα του Χριστού είναι ήδη καρφωμένο στον σταυρό στην πάνω αριστερή γωνία, ο σταυρός σε ίσως σαρανταπέντε μοίρες καθώς σηκώνεται. Κάτω και στα δεξιά, οκτώ ή εννέα αγωνιζόμενοι άνδρες τραβούν, σπρώχνουν και σηκώνουν τη βάση του σταυρού: ένας άνδρας με κόκκινο τεντώνει ένα σχοινί στην κάτω δεξιά γωνία, άλλος με πράσινο σκύβει στα πόδια του σταυρού, ένας νεαρός άνδρας με γυμνή πλάτη σπρώχνει από κάτω. Τα σώματά τους σχηματίζουν ένα μεγάλο μυώδες κύμα κάτω από το σώμα του Χριστού. Προσέξτε το ανασηκωμένο πρόσωπο του Χριστού: τα μάτια του στραμμένα στον ουρανό, το στόμα ελαφρώς ανοιχτό. Ολόκληρη η σύνθεση είναι μια ενιαία διαγώνια γραμμή από κάτω δεξιά προς πάνω αριστερά. Δεξιά από τον κεντρικό πίνακα (στο πλήρες τρίπτυχο), Ρωμαίοι αξιωματικοί παρακολουθούν· αριστερά, οι πενθούντες συγκεντρώνονται. Ένας μικρός σκύλος γαβγίζει στην κάτω άκρη: η πινελιά του Ρούμπενς της καθημερινότητας στη δραματική στιγμή.

Βιβλική αναφορά

Μάρκος 15:20-39

Jacopo Bassano (Jacopo dal Ponte) · The Mocking of Christ (16th century (undated on source))

Θεολογικό πλαίσιο

Ζωγραφισμένο στον τοίχο ενός κελιού Δομινικανού μοναχού στο Μοναστήρι του Σαν Μάρκου στη Φλωρεντία, η Χλεύη του Φρά Άντζελο είναι ένας στοχασμός για τη φαντασία ως ευλάβεια. Ο Χριστός κάθεται με δεμένα τα μάτια σε έναν χαμηλό θρόνο, κρατώντας τη ράβδο του· οι πράκτορες της ταπείνωσής του δεν ζωγραφίζονται ως φιγούρες αλλά ως αποσπασμένες χειρονομίες που αιωρούνται σε ένα πράσινο φόντο: ένα πρόσωπο που φτύνει, ένα χέρι που χτυπά, ένα χέρι που κρατά ένα καπέλο στρατιώτη. Το μαντήλι κάνει τη βία εσωτερική. Κάτω, η Παρθένος και ο Άγιος Δομίνικος κάθονται διαβάζοντας και στοχάζοντας· δεν μπορούν να δουν τη σκηνή ούτε αυτοί, αλλά την γνωρίζουν. Ο μοναχός στο κελί του, κοιτάζοντας ψηλά στη ζωγραφική, εκπαιδεύεται να κάνει αυτό που κάνουν: να κρατά την Παθογένεια σε εσωτερική ματιά, μέρα με τη μέρα, μέχρι το σώμα να μάθει τον σταυρό.

Τι να προσέξετε

Οι αποσπασμένοι επιτιθέμενοι είναι το πρώτο πράγμα που εγκαθίσταται. Ο Φρά Άντζελο ζωγραφίζει ένα μόνο αιωρούμενο πρόσωπο που φτύνει προς τον Χριστό, δύο χέρια που χτυπούν από τις δύο πλευρές, και ένα χέρι στην πάνω δεξιά που κρατά το καπέλο ενός στρατιώτη. Δεν είναι φιγούρες· είναι αμαρτίες, αποσπασμένες σε χειρονομία ώστε ο στοχαστικός μοναχός να μην αποσπαστεί από την ανατομία. Κάτω από τον θρόνο, η Μαρία γέρνει στο χέρι της στην στάση της μελαγχολίας· ο Δομίνικος διαβάζει με το κεφάλι σκυμμένο. Το μαντήλι πάνω από τα μάτια του Χριστού αποδίδεται με εξαιρετική προσοχή. Δεν μπορεί να δει τις χτυπήματα· εμείς δεν μπορούμε να τα δούμε ούτε, ακριβώς. Η ζωγραφική μας ζητά να τα δούμε ούτως ή άλλως.

Βιβλική αναφορά

Ματθαίος 26:67-68

Pieter Bruegel the Elder · The Procession to Calvary (1564)

Θεολογικό πλαίσιο

Ο Μπρούγκελ ζωγραφίζει τον Γολγοθά ως ένα φλαμανδικό τοπίο σε μια ημέρα αγοράς. Χιλιάδες φιγούρες ρέουν μέσα από τον πίνακα προς τον λόφο στα δεξιά, κάρα και άλογα και στρατιώτες ντυμένοι στα κόκκινα και περίεργα παιδιά, το πλήθος μιας συνηθισμένης εκτέλεσης. Ο Χριστός είναι στη μέση απόστασης, πεσμένος κάτω από το σταυρό, σχεδόν χαμένος μέσα στο πλήθος. Στο προσκήνιο, οι παραδοσιακές φιγούρες του πένθους (η Μαρία, ο Ιωάννης, οι Μαρίας) κάθονται απομονωμένες σε έναν λόφο, ζωγραφισμένες στο παλαιότερο Διεθνές Γοτθικό στυλ σαν να είχαν βγει από ένα άλτα σε λάθος αιώνα. Το επιχείρημα του Μπρούγκελ είναι θεολογική γεωγραφία: το Πάθος συμβαίνει στον κόσμο μας, στους δρόμους μας, περιτριγυρισμένο από τις αποσπάσεις μας, και οι περισσότεροι από τους παρόντες δεν γνωρίζουν τι παρακολουθούν.

Τι να προσέξετε

Βρείτε πρώτα τον Χριστό: είναι μικρός, κοντά στο κέντρο του πίνακα, πεσμένος κάτω από το σταυρό. Τώρα βρείτε τον Σίμωνα από τον Κυρηναίο: είναι ο άνδρας που απομακρύνεται από τη θρηνητική γυναίκα του από στρατιώτες ντυμένους στα κόκκινα, ακριβώς δεξιά από τον Χριστό. Ολόκληρο το πλήθος είναι σε κίνηση εκτός από τους πενθούντες του προσκηνίου, που είναι ακίνητοι σαν μια ξεχωριστή ζωγραφική· ο Μπρούγκελ χρησιμοποιεί δύο οπτικά στυλ σε μία σύνθεση για να σημάνει την απόσταση μεταξύ του ιερού χρόνου και του καθημερινού χρόνου. Ο ανεμόμυλος στον ψηλό βράχο στην άνω αριστερή πλευρά προστέθηκε από τον Μπρούγκελ σκόπιμα: οι μυλόπετρες, στην χριστιανική εικονογραφία, είναι ένα σύμβολο της Ευχαριστίας (σπόροι αλεσμένοι για ψωμί). Ο Γολγοθάς, προτείνει ο Μπρούγκελ, είναι ο τροχός της σωτηρίας, και οι περισσότεροι από το χωριό είναι πολύ απασχολημένοι από κάτω για να κοιτάξουν ψηλά.

Βιβλική αναφορά

Λουκάς 23:26-32

Λειτουργικές Αναγνώσεις

  • Λειτουργία του Πάθους του Κυρίου: Πρώτη Ανάγνωση · Ησαΐας 52:13-53:12
  • Λειτουργία του Πάθους του Κυρίου: Δεύτερη Ανάγνωση · Εβραίους 4:14-16; 5:7-9
  • Λειτουργία του Πάθους του Κυρίου: Το Πάθος · Ιωάννης 18:1-19:42
  • Τενέμπρα: Κατηγορίες · Θρήνοι 1; Ψαλμός 22; Ψαλμός 69

Οικογενειακές Δραστηριότητες

Περπάτησε τους Σταθμούς του Σταυρού

Βρείτε ένα εκτυπωμένο φυλλάδιο ή χρησιμοποιήστε μια υπηρεσία ενορίας. Περπατήστε αργά τους δεκατέσσερις Σταθμούς: ο Ιησούς καταδικάζεται, ο Ιησούς πέφτει, ο Σίμωνας βοηθά να κουβαλήσει τον σταυρό, ο Ιησούς συναντά τη μητέρα του, ο Ιησούς τοποθετείται στον τάφο. Σταθείτε σε κάθε ένα. Διαβάστε. Μείνετε σιωπηλοί. Τα παιδιά περπατούν καλά δίπλα· οι εικόνες κάνουν τη διδασκαλία.

Κρατήστε τις Τρεις Ώρες

Από το μεσημέρι έως τις τρεις, κλείστε τις οθόνες και τα τηλέφωνα. Ανάψτε ένα μόνο κερί. Διαβάστε το Πάθος από τον Ιωάννη 18-19 δυνατά, αργά, ίσως ένα κεφάλαιο κάθε ώρα. Καθίστε σε σιωπή ανάμεσα. Οι ώρες περνούν διαφορετικά όταν η οικογένεια τις κρατά με τον Χριστό.

Φτιάξε έναν Απλό Σταυρό

Με δύο ξύλα από την αυλή και ένα κομμάτι σπάγκο, δέσε έναν μικρό σταυρό. Τοποθέτησέ τον στο οικογενειακό τραπέζι για την ημέρα. Μίλησε ήρεμα για το γιατί σήμερα είναι λυπηρό, και ότι ξέρουμε πώς τελειώνει η ιστορία. Η Κυριακή έρχεται.