← Άγιοι & Εικονίσματα

Eterniseed › Άγιοι & Εικονίσματα

Άγιοι & Εικονίσματα

Η Κοίμησις και Στέψις τῆς Θεοτόκου

Εορτή: 15 Αυγούστου

Η Κοίμησις της Μαρίας απεικονίζει τη στιγμή κατά την οποία, στο τέλος της επίγειας ζωής της, η Παρθένος Μαρία ανελήφθη σωματικώς και ψυχικώς στην ουράνια δόξα — όχι αφημένη στη συνήθη φθορά του θανάτου και της ταφής, αλλά μετατεθείσα ολόκληρη στην αιώνια ζωή. Στην ιερή τέχνη, η Μαρία εικονίζεται να ανέρχεται στους ουρανούς περιβαλλόμενη από αγγέλους, με το σώμα της φωτεινό και θριαμβευτικό. Η Στέψη της Παρθένου, στενά συγγενές και συχνά συζευγμένο θέμα, απεικονίζει αυτό που ακολουθεί: η Μαρία στεφανώνεται Βασίλισσα των Ουρανών από τον Ιησού Χριστό, και συχνά επίσης από τον Θεό Πατέρα και το Άγιον Πνεύμα — η Τριάς μαζί την εξυψώνει στην υψηλότερη αξιοπρέπεια που δόθηκε σε οιοδήποτε πλάσμα. Εικονίζεται ενθρονισμένη μεταξύ αγγέλων και αγίων, κρατώντας σκήπτρο ή κρίνο, με στέμμα τοποθετημένο στην κεκλιμένη κεφαλή της, ενώ όλη η ουράνια αυλή παρίσταται. Μαζί οι δύο σκηνές σχηματίζουν ένα τόξο: επίγεια αναχώρηση → ουράνια άφιξη → βασιλική ενθρόνιση.

Η πίστη ότι η Μαρία ανελήφθη στους ουρανούς στο τέλος της επίγειας ζωής της είναι πολύ παλαιότερη από τον επίσημο ορισμό της και ανάγεται στους πρώτους αιώνες της Εκκλησίας. Οι παλαιότερες σωζόμενες αφηγήσεις, μια οικογένεια απόκρυφων κειμένων γνωστών συλλογικά ως Transitus Mariae (η «Μετάστασις της Μαρίας»), περιγράφουν τους αποστόλους συγκεντρωμένους γύρω από την ετοιμοθάνατη Παρθένο και το σώμα της να μεταφέρεται στη δόξα· το παλαιότερο από αυτά, το Βιβλίο της Αναπαύσεως της Μαρίας (Liber Requiei Mariae), σώζεται σε χειρόγραφα του πέμπτου και έκτου αιώνα και αντανακλά ακόμη παλαιότερες παραδόσεις. Οι ιστορίες αυτές δεν θεωρήθηκαν ποτέ Γραφή, αλλά μαρτυρούν μια ευρέως διαδεδομένη πρώιμη πεποίθηση ότι η μητέρα του Κυρίου δεν υπέστη σωματική φθορά.

Η πεποίθηση πήρε λειτουργική μορφή πρώτα στην Ανατολή. Μια εορτή της Παρθένου, που τελικά ονομάστηκε Κοίμησις, τηρούνταν στην Ιερουσαλήμ και σε όλη την Ανατολική Εκκλησία από τον πέμπτο και έκτο αιώνα· ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Μαυρίκιος (582-602) καθόρισε την ημερομηνία της στις 15 Αυγούστου για την αυτοκρατορία γύρω στο έτος 600. Οι μεγάλοι Πατέρες της Ανατολής κήρυξαν για το μυστήριο με βεβαιότητα: ο Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως και κυρίως ο Ιωάννης Δαμασκηνός (περ. 675-749) του έδωσαν την κλασική θεολογική έκφραση, με τον Ιωάννη να αφηγείται την παράδοση ότι όταν άνοιξαν τον τάφο της Μαρίας κατ' αίτησιν όσων δεν ήταν παρόντες, το σώμα της βρέθηκε να λείπει. Ο Πάπας Σέργιος Α' (687-701) εισήγαγε την εορτή στη Ρώμη με πανηγυρική λιτανεία, και σε όλη τη μεσαιωνική Δύση η εορτή αυξανόταν σταθερά σε αξιοπρέπεια μέχρι που ο Πάπας Βενέδικτος ΙΔ' (1740-1758) μπορούσε να ονομάσει την Ανάληψη «πιθανή γνώμη, η άρνηση της οποίας θα ήταν ασεβής και βλάσφημη».

Κατά τον δέκατο ένατο και εικοστό αιώνα η επιθυμία για επίσημο ορισμό έγινε κίνημα: μεταξύ 1849 και 1950 η Ρώμη έλαβε τεράστιο όγκο αιτήσεων από επισκόπους, θρησκευτικά τάγματα και πιστούς που ζητούσαν να ορισθεί η Ανάληψη. Ακολουθώντας το προηγούμενο που έθεσε ο Πίος Θ' πριν από τον ορισμό του 1854 για την Άσπιλη Σύλληψη, ο Πάπας Πίος ΙΒ' συμβουλεύτηκε πρώτα όλη την Εκκλησία. Την 1η Μαΐου 1946, η εγκύκλιός του Deiparae Virginis Mariae ρώτησε κάθε Καθολικό επίσκοπο αν η σωματική Ανάληψη μπορούσε να ορισθεί και αν αυτοί και ο λαός τους το επιθυμούσαν· η απάντηση ήταν σχεδόν ομόφωνη υπέρ. Την 1η Νοεμβρίου 1950, στο Αποστολικό Σύνταγμα Munificentissimus Deus, ο Πίος ΙΒ' όρισε επίσημα ως θεόπνευστο δόγμα «ότι η Άσπιλη Μητέρα του Θεού, η αειπάρθενος Μαρία, αφού ολοκλήρωσε την πορεία της επίγειας ζωής της, ανελήφθη σωματικώς και ψυχικώς στην ουράνια δόξα». Αυτό παραμένει η μοναδική άσκηση παπικής αλαθήτου υπό τους ρητούς όρους που έθεσε η Πρώτη Σύνοδος του Βατικανού το 1870.

Ο ορισμός διατυπώθηκε προσεκτικά. Η φράση «αφού ολοκλήρωσε την πορεία της επίγειας ζωής της» αφήνει εσκεμμένα ανοιχτό το ζήτημα αν η Μαρία πέθανε πριν αναληφθεί ή αν ανελήφθη χωρίς να περάσει από τον θάνατο. Η Ανατολική παράδοση, την οποία το δόγμα δεν αντικρούει, εμμένει σταθερά στην Κοίμηση: η Μαρία πέθανε αληθώς, όπως ο Υιός της, και έπειτα αναστήθηκε και ανελήφθη σε προσδοκία της γενικής αναστάσεως. Η περισσότερη Δυτική θεολογία έχει επίσης ευνοήσει αυτή την «θνητή» ερμηνεία, και ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β' την επιβεβαίωσε στην κατήχησή του. Η Στέψη της Παρθένου, αντίθετα, δεν ορίστηκε ποτέ ως ξεχωριστό δόγμα. Είναι ένα καλλιτεχνικό και ευλαβικό θέμα που αναπτύχθηκε στη μεσαιωνική Δύση ως φυσική συνέχεια της Αναλήψεως: μία από τις παλαιότερες εμφανίσεις του βρίσκεται στο Αγγλικό Βενεδικτιονάλιου του Αγίου Αιθέλβολντ (περ. 963-984), μετά το οποίο διαδόθηκε θεαματικά στις πύλες των μεγάλων γοτθικών καθεδρικών ναών της Γαλλίας του δωδέκατου και δέκατου τρίτου αιώνα, στο Σανλίς, Σαρτρ, Λαν, Παναγία των Παρισίων, Αμιέν και Ρενς. Ο Πάπας Πίος ΙΒ' έδωσε στον τίτλο «Βασίλισσα των Ουρανών» τη δική του διδακτική σφραγίδα στην εγκύκλιο Ad Caeli Reginam του 1954, καθιερώνοντας την εορτή της Βασιλείας της Μαρίας.

Η Κοίμησις είναι η ομολογία της Εκκλησίας ότι η Μαρία ήδη μετέχει, πλήρως και σωματικώς, στη νίκη που ο Υιός της κατήγαγε κατά του θανάτου. Η Κατήχηση την ονομάζει «μοναδική συμμετοχή στην Ανάσταση του Υιού της και προσδοκία της αναστάσεως των άλλων χριστιανών». Σε αυτήν, η μοίρα που υποσχέθηκε σε όλους τους λυτρωμένους στο τέλος του χρόνου, η επανένωση σώματος και ψυχής στη δόξα, έχει ήδη πραγματοποιηθεί σε ένα ανθρώπινο πλάσμα. Είναι οι πρώτοι καρποί, η απόδειξη σε μία μόνο ζωή ότι η ανάσταση του σώματος δεν είναι αφαίρεση αλλά επερχόμενη πραγματικότητα. Αυτό που ελπίζει η Εκκλησία, το βλέπει να έχει εκπληρωθεί στη μητέρα του Κυρίου της.

Μια κρίσιμη διάκριση φυλάττει το νόημα του δόγματος: η Κοίμησις δεν είναι η Ανάληψις. Ο Χριστός ανήλθε με τη δική του θεία δύναμη, αναστάς εξ εαυτού· η Μαρία ανελήφθη, ελήφθη, με χάρη και με τη δύναμη του Θεού. Αυτή λαμβάνει τη δόξα της· δεν την παράγει. Αυτό διατηρεί όλη την εικόνα ορθά προσανατολισμένη προς τον Χριστό. Η εξύψωσή της είναι ολότελα δώρο, και ακριβώς ως δώρο γίνεται σημείο ελπίδας για κάθε πιστό, κανείς από τους οποίους δεν μπορεί να σώσει τον εαυτό του, όλοι όμως μπορούν να αναστηθούν με την ίδια χάρη που την ανέστησε.

Το δόγμα πηγάζει επίσης άμεσα από τη βαθύτερη ταυτότητα της Μαρίας. Επειδή είναι η Άσπιλη Μητέρα του Θεού, ενωμένη με τον Υιό της σε μοναδικό δεσμό από τον Ευαγγελισμό μέχρι τον Σταυρό, είναι πρέπον να ενωθεί μαζί του στη δόξα· αυτή που γέννησε τον Αρχηγό της Ζωής και διαφυλάχθηκε από την αμαρτία διαφυλάσσεται πρεπόντως από τη φθορά του τάφου. Η Κοίμησις είναι έτσι αδιαχώριστη από την Ενσάρκωση που στεφανώνει: το σώμα που έδωσε ανθρώπινη σάρκα στον αιώνιο Λόγο δεν εγκαταλείπεται στη φθορά.

Η Στέψη ολοκληρώνει το τόξο στη γλώσσα της τέχνης και της προσευχής. Αντλώντας από τη βασιλική νύφη του Ψαλμού 45, την αγαπημένη του Άσματος Ασμάτων και τη γυναίκα «ενδεδυμένη τον ήλιον» και εστεμμένη με δώδεκα αστέρας στην Αποκάλυψη 12, δείχνει τη Μαρία ενθρονισμένη και εστεμμένη Βασίλισσα των Ουρανών, συχνά από τον Χριστό μόνο, συχνά από την Αγία Τριάδα. Το στέμμα δεν είναι ποτέ αξίωση εξουσίας από μόνη της· είναι η τιμή που οφείλεται στη μητέρα του Βασιλέως, και εκφράζει τον διαρκή ρόλο της ως μεσιτεύουσας και πρέσβεως για την οδοιπορούσα Εκκλησία. Στις μεγάλες ζωγραφικές εκδοχές, από τον Φρα Αντζέλικο και τον Ραφαήλ μέχρι την υψιπετή Assunta του Τιτσιάνο στους Φράρι της Βενετίας και την φλογερή Κοίμηση του Ελ Γκρέκο, οι δύο σκηνές διαβάζονται ως μία συνεχής κίνηση, επίγεια αναχώρηση, ουράνια άφιξη, βασιλική ενθρόνιση, μια οπτική κατήχηση για το πού τελικά προορίζεται να φθάσει η ελπίδα του χριστιανού.

Η 15η Αυγούστου είναι Ημέρα Υποχρεωτικής Αργίας σε όλο τον Καθολικό κόσμο και μεγάλη δημόσια αργία σε πολλές χώρες (Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Πολωνία και άλλες). Λιτανείες, ευλογίες θαλάσσης και ευλογίες βοτάνων και λουλουδιών είναι παραδοσιακές λαϊκές τελετές αυτή την ημέρα. Η Κοίμησις είναι το τέταρτο Ένδοξο Μυστήριο του Ροδαρίου· η Στέψη της Παρθένου είναι το πέμπτο Ένδοξο Μυστήριο. Μεταξύ των πλέον εορταζόμενων έργων τέχνης είναι η Κοίμησις της Παρθένου του Τιτσιάνο (1516–1518, Βασιλική της Σάντα Μαρία Γκλοριόζα ντέι Φράρι, Βενετία), η Κοίμησις του Ελ Γκρέκο (1577–1579, Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου) και οι πίνακες της Στέψης της Παρθένου του Φρα Αντζέλικο και του Ραφαήλ.

Το Σάλβε Ρεγίνα (Χαῖρε, Ἁγία Βασίλισσα)

Χαῖρε, Ἁγία Βασίλισσα, Μῆτερ ἐλέους, ἡ ζωὴ ἡμῶν, ἡ γλυκύτης καὶ ἡ ἐλπὶς ἡμῶν. Πρὸς σὲ βοῶμεν, οἱ ἐξόριστοι υἱοὶ τῆς Εὔας. Πρὸς σὲ ἀναπέμπομεν τοὺς στεναγμούς ἡμῶν, θρηνοῦντες καὶ κλαίοντες ἐν τῇ κοιλάδι ταύτῃ τῶν δακρύων. Ἐπιστρέψας οὖν, ὦ εὐσπλαχνικωτάτη Πρέσβειρα, τοὺς ὀφθαλμούς τοῦ ἐλέους σου πρὸς ἡμᾶς, καὶ μετὰ τὴν ἐξορίαν ταύτην δεῖξον ἡμῖν τὸν εὐλογημένον καρπὸν τῆς κοιλίας σου, Ἰησοῦν. Ὢ ἐλεήμων, Ὢ φιλόστοργος, Ὢ γλυκεῖα Παρθένε Μαρία. Πρέσβευε ὑπὲρ ἡμῶν, Ἁγία Θεοτόκε, ἵνα ἀξιωθῶμεν τῶν ἐπαγγελιῶν τοῦ Χριστοῦ. Ἀμήν.

Παράκλησις πρὸς τὴν Κυρίαν ἡμῶν, Βασίλισσαν τῶν Οὐρανῶν

Ὦ Βασίλισσα, ἀναληφθεῖσα εἰς τοὺς οὐρανούς, πρέσβευε ὑπὲρ ἡμῶν.