← Άγιοι & Εικονίσματα

Eterniseed › Άγιοι & Εικονίσματα

Άγιοι & Εικονίσματα

Χριστός Παντοκράτωρ

Εορτή: Πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής

Ο Παντοκράτωρ — ελληνικά για 'Άρχων των Πάντων' — παρουσιάζει τον Χριστό σε προτομή ή μισό μήκος, κοιτάζοντας απευθείας τον θεατή με γαλήνια, διεισδυτική αυθεντία. Το δεξί Του χέρι είναι υψωμένο με τη δίδακτυλη βυζαντινή χειρονομία ευλογίας· το αριστερό Του χέρι κρατά κλειστό Ευαγγέλιο, μερικές φορές στολισμένο με πολύτιμους λίθους ή επιχρυσωμένο. Το πρόσωπο είναι το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της εικόνας: τα δύο μισά είναι λεπτά ασύμμετρα. Στην πλευρά της ευλογίας η έκφραση είναι γαλήνια, ελεήμων, φιλόξενη· στην πλευρά του Ευαγγελίου το μέτωπο υψώνεται ελαφρά, το μάτι οξύνεται, και η έκφραση φέρει το βάρος της θείας κρίσης. Ένας χρυσός ή κόκκινος φωτοστέφανος κυκλώνει το κεφάλι, συχνά εγγεγραμμένος με 'Ο ΩΝ' — την ελληνική απόδοση του 'ΕΓΩ ΕΙΜΙ,' του θείου ονόματος που αποκαλύφθηκε στον Μωυσή. Σκούρα, ρέοντα μαλλιά πλαισιώνουν γενειοφόρο πρόσωπο μεσανατολίτικης καταγωγής, συνδυάζοντας διαχρονική αυθεντία με αναγνωρίσιμη ανθρωπιά.

Η λέξη Παντοκράτωρ είναι παλαιότερη από οποιαδήποτε εικόνα. Είναι ο ελληνικός όρος που επέλεξαν οι μεταφραστές της Εβδομήκοντα για να αποδώσουν δύο μεγάλα εβραϊκά ονόματα του Θεού, YHWH Sabaoth, 'ο Κύριος των Δυνάμεων,' και El Shaddai, 'Θεός Παντοδύναμος.' Φέρει την έννοια όχι της ωμής δύναμης ενός τυράννου αλλά Εκείνου που κρατά και συντηρεί όλα τα πράγματα, του Άρχοντα των Πάντων. Η Καινή Διαθήκη το χρησιμοποιεί δέκα φορές, μία στη Β' Κορινθίους και εννέα φορές στην Αποκάλυψη, όπου 'ο Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ' βασιλεύει πάνω στην ιστορία και το τέλος της. Όταν η Εκκλησία έδωσε αυτόν τον τίτλο στον Χριστό με χρώματα, έκανε μια θεολογική αξίωση: ο ξυλουργός της Ναζαρέτ είναι ο Παντοκράτωρ των εβραϊκών γραφών, ο αιώνιος Λόγος μέσω του οποίου και για τον οποίο έγιναν όλα τα πράγματα.

Το οπτικό αρχέτυπο αυτής της αξίωσης σώζεται στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, στην Αίγυπτο, η παλαιότερη γνωστή εικόνα του Χριστού ως Παντοκράτορα. Είναι πίνακας ζωγραφισμένος με εγκαυστική, την απαιτητική αρχαία τεχνική χρωστικής αναμεμειγμένης με θερμαινόμενο κερί, σε ξύλινη σανίδα που τώρα μετρά περίπου 84 επί 45,5 εκατοστά (ήταν αρχικά κάπως μεγαλύτερη πριν κοπούν η κορυφή και οι πλευρές της). Οι μελετητές, εργαζόμενοι από το ύφος και την τεχνική της, κατέληξαν το 1962 ότι ανήκει στα μέσα του έκτου αιώνα, πιθανότατα μεταξύ 548 και 565, τα χρόνια κατά τα οποία ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α' ίδρυσε και προίκισε τη μονή. Πολλοί πιστεύουν ότι η εικόνα κατασκευάστηκε στην Κωνσταντινούπολη και στάλθηκε στο Σινά ως μέρος της αυτοκρατορικής ίδρυσης. Η απόδοση της σάρκας και το φωτεινό, ζωντανό βλέμμα της συνδέονται άμεσα με τα πορτρέτα μουμιών Φαγιούμ της ρωμαϊκής Αιγύπτου, τους ταφικούς πίνακες των οποίων οι τεχνικές κληρονόμησαν οι πρώτοι χριστιανοί αγιογράφοι.

Η επιβίωση του πίνακα του Σινά είναι από μόνη της ένα μικρό θαύμα γεωγραφίας και ιστορίας. Όταν η βυζαντινή Εικονομαχία συγκλόνισε την αυτοκρατορία σε δύο κύματα (726-787 και 814-842) και κατέστρεψε αμέτρητες ιερές εικόνες, το Σινά βρισκόταν πέρα από την εμβέλεια των αυτοκρατορικών διαταγμάτων: η περιοχή είχε περάσει υπό μουσουλμανική κυριαρχία μετά την αραβική κατάκτηση γύρω στο 640, οπότε οι δεσμοί της μονής με την Κωνσταντινούπολη είχαν ήδη κοπεί και η αγιογραφία συνεχίστηκε εκεί ακόμη και ενώ καταστέλλεται στην πρωτεύουσα. Η απομακρυσμένη ερημική τοποθεσία, μακριά από οποιαδήποτε μεγάλη διαδρομή ή στρατό, προστάτευσε τον πίνακα για περίπου δεκαπέντε αιώνες, μια σχεδόν αδιάσπαστη περίοδος προσκυνήματος που ταιριάζει με ελάχιστα έργα χριστιανικής τέχνης. Η εικόνα μελετήθηκε τον εικοστό αιώνα από τους μελετητές της αποστολής Πρίνστον-Μίσιγκαν-Αλεξάνδρειας, μεταξύ των οποίων ο Κουρτ Βάιτσμαν και ο Μανώλης Χατζηδάκης, των οποίων το έργο καθιέρωσε την ημερομηνία της και τη θέση της στην ιστορία της εικόνας.

Το πιο συζητημένο χαρακτηριστικό της εικόνας είναι η λεπτή ασυμμετρία του προσώπου του Χριστού: τα δύο μισά δεν ταιριάζουν. Μια ευρέως διαδεδομένη ερμηνεία, σύμφωνη με τον ορισμό της Συνόδου της Χαλκηδόνας (451) ότι ο Χριστός είναι ένα Πρόσωπο σε δύο φύσεις, πλήρως Θεός και πλήρως άνθρωπος, βλέπει τη διαφορά ως σκόπιμη, η γαλήνια, ελεήμων πλευρά που αντιστοιχεί στη μία φύση και η πιο αυστηρή, διερευνητική πλευρά στην άλλη, τα δύο κρατημένα μαζί σε ένα ενιαίο αδιαίρετο πρόσωπο. Άλλοι μελετητές, μεταξύ των οποίων ο Χατζηδάκης, προειδοποιούν ότι η έντονη ασυμμετρία του προσώπου ήταν απλώς μια σύμβαση της προσωπογραφίας τύπου Φαγιούμ και μπορεί να μην φέρει ρητό δογματικό πρόγραμμα. Και οι δύο ερμηνείες στέκονται μαζί στη βιβλιογραφία, και η εικόνα είναι αρκετά πλούσια για να φέρει και τις δύο.

Ο Παντοκράτωρ κρατά σε μία εικόνα το κεντρικό παράδοξο της χριστιανικής πίστης: ο Κύριος όλων των κόσμων έχει ανθρώπινο πρόσωπο. Ο Παντοδύναμος της Εβδομήκοντα και της Αποκάλυψης παρουσιάζεται όχι ως φωτιά ή φως ή κενός θρόνος αλλά ως γενειοφόρος άνθρωπος της Εγγύς Ανατολής που μπορεί να κοιταχθεί στα μάτια. Αυτό είναι από μόνο του ομολογία της Ενανθρώπησης, και η Εκκλησία το κατάλαβε έτσι. Μετά την τελική διευθέτηση των εικονομαχιών το 843, η ίδια η δυνατότητα απεικόνισης του Χριστού θεωρήθηκε ότι στηρίζεται στην πραγματικότητα ότι ο Θεός έγινε πραγματικά άνθρωπος και επομένως μπορούσε να απεικονιστεί· ο Παντοκράτωρ είναι η υπέρτατη δήλωση αυτής της πεποίθησης.

Κάθε στοιχείο κηρύττει. Το Ευαγγέλιο που κρατιέται στο αριστερό χέρι Τον διακηρύσσει ως τον Λόγο που έγινε σάρκα, Εκείνον του οποίου τα λόγια κρίνουν και θεραπεύουν· στην εικόνα του Σινά είναι πλούσια δεμένο και στολισμένο με πολύτιμους λίθους, ο θησαυρός της αποκάλυψης. Το δεξί χέρι, υψωμένο σε ευλογία, εκτείνει τη χάρη προς όποιον στέκεται μπροστά στην εικόνα. Και το ασύμμετρο πρόσωπο ενώνει το έλεος και τη μεγαλειότητα: ο ίδιος Χριστός που ευλογεί είναι ο Χριστός ενώπιον του οποίου κάθε ψυχή θα σταθεί κάποια μέρα. Η εικόνα αρνείται να αφήσει τον προσκυνητή να επιλέξει μόνο το παρηγορητικό μισό· δείχνει τον Σωτήρα και τον Κριτή ως έναν και τον αυτόν Κύριο.

Γι' αυτό ο Παντοκράτωρ κατέλαβε το υψηλότερο σημείο του βυζαντινού ναού, τον κεντρικό τρούλο. Κοιτάζοντας κάτω από την κορυφή του κτιρίου σαν από την κορυφή του ουρανού, η εικόνα τοποθετεί ολόκληρη τη συγκεντρωμένη σύναξη, και κατ' επέκταση ολόκληρη την κτισμένη τάξη, μέσα στην όραση και την προνοητική φροντίδα του Χριστού. Ο κόσμος δεν είναι ουδέτερος ή κενός χώρος· κρατιέται στην ύπαρξη και κρατιέται στην όραση από τον Άρχοντα των Πάντων. Τα χρυσά ψηφιδωτά του Δαφνίου (περ. 1100) και χίλιοι ενοριακοί τρούλοι από τότε επαναλαμβάνουν την ίδια θεολογία στον ίδιο τόπο.

Την Κυριακή της Ορθοδοξίας, την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, που μνημονεύει την τελική αποκατάσταση των ιερών εικόνων το 843, εικόνες Παντοκράτορα μεταφέρονται σε λιτανεία μέσα από τον ναό. Η πράξη είναι πιστεύω σε κίνηση: με το να προσκυνά την εικόνα, η Εκκλησία ομολογεί ότι ο Λόγος πήρε πραγματικά σάρκα, ότι ο αόρατος Θεός έκανε τον εαυτό Του ορατό, και ότι το ανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού είναι επομένως παράθυρο προς Εκείνον που έκανε και άρχει και θα κρίνει όλα τα πράγματα, το πρόσωπο που παρηγορεί και καλεί σε λογοδοσία.

Το πρωτότυπο του έκτου αιώνα παραμένει στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης, Σινά, όπου προσκυνείται συνεχώς για περίπου δεκαπέντε αιώνες — μία από τις μακρύτερες αδιάσπαστες ιστορίες οποιουδήποτε χριστιανικού έργου τέχνης. Αντίγραφα του τύπου Παντοκράτορα κοσμούν τους κεντρικούς τρούλους ορθόδοξων ναών παγκοσμίως, από τα χρυσά ψηφιδωτά της Μονής Δαφνίου (περ. 1100) έως νεόκτιστους ενοριακούς ναούς σήμερα. Την Κυριακή της Ορθοδοξίας — την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, που μνημονεύει την τελική αποκατάσταση των εικόνων το 843 — εικόνες Παντοκράτορα μεταφέρονται σε λιτανεία μέσα από τον κυρίως ναό ως επιβεβαίωση της πίστης της Εκκλησίας στην πραγματικότητα της ενανθρώπησης του Χριστού και τη νομιμότητα της ιερής εικόνας Του.

Η Προσευχή του Ιησού

Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με τον αμαρτωλόν.