Eterniseed › Άγιοι & Εικονίσματα
Η Δέησις
Στη Δέησι — ελληνικά για 'ικεσία' ή 'δέηση' — ο Χριστός κάθεται ένθρονος στο κέντρο ως αιώνιος Βασιλεύς και Κριτής. Απεικονίζεται με πλήρη μεγαλειότητα: στεφανωμένος από φως, το δεξί χέρι υψωμένο σε ευλογία, το αριστερό κρατώντας τα κλειστά Ευαγγέλια. Στα δεξιά του στέκεται η Θεοτόκος, με τα χέρια εκτεταμένα σε χειρονομία μεσιτείας, το πρόσωπό της στραμμένο σε τριών τετάρτων προφίλ προς τον Υιό της. Στα αριστερά του στέκεται ο Ιωάννης ο Πρόδρομος — επίσης στραμμένος προς τον Χριστό, με τα χέρια τεντωμένα στην ίδια ικετευτική χειρονομία, το πρόσωπό του λιτό και έντονο από χρόνια ερημητικής άσκησης. Οι δύο πλευρικές μορφές γέρνουν ελαφρώς προς τα εμπρός, όλη τους η στάση είναι στάση προσευχής υπέρ της ανθρωπότητας. Πίσω από αυτή την κεντρική τριάδα, οι διευρυμένες συνθέσεις της Δεήσεως προσθέτουν τους Αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ, έπειτα τους Αποστόλους, έπειτα τους Πατέρες της Εκκλησίας — μια αυξανόμενη σύναξη του ουρανού που μεσιτεύει ενώπιον του θρόνου του Θεού.
Η σύνθεση της Δεήσεως αναπτύχθηκε στη βυζαντινή τέχνη κατά την μεταεικονομαχική περίοδο (μετά το 843) και έγινε ένα από τα καθοριστικά σχήματα της ορθόδοξης λατρευτικής τέχνης. Το πλέον εορτασμένο σωζόμενο παράδειγμα είναι το μεγάλο ψηφιδωτό στη νότια πινακοθήκη της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, που χρονολογείται περίπου στο 1261, όταν παραγγέλθηκε για να σηματοδοτήσει την αποκατάσταση της ορθόδοξης λατρείας στη μεγάλη βασιλική μετά από πενήντα επτά χρόνια λατινικής καθολικής χρήσης έπειτα από την Τέταρτη Σταυροφορία. Το ψηφιδωτό είναι μνημειακό — διαστάσεων περίπου 5,2 επί 2,0 μέτρων, με τις τρεις μορφές να απεικονίζονται περίπου δυόμισι φορές το φυσικό μέγεθος. Ο νατουραλισμός των μορφών, ιδίως το βαθιά ανθρωποποιημένο πρόσωπο του Χριστού, σηματοδοτεί ορόσημο στη βυζαντινή τέχνη, προαναγγέλλοντας την Παλαιολόγεια Αναγέννηση. Η Δέησις επίσης καταλαμβάνει την κεντρική ζώνη (την 'ζώνη της Δεήσεως') του τέμπλου — του εικονοστασίου που χωρίζει τον κυρίως ναό από το ιερό στους ορθόδοξους ναούς — όπου αποτελεί τον θεολογικό πυρήνα της ανατολικής χριστιανικής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής από τον 11ο αιώνα τουλάχιστον.
Η Δέησις τοποθετεί τον θεατή στο κατώφλι της Δευτέρας Παρουσίας και αμέσως του προσφέρει ελπίδα. Ο Χριστός ένθρονος δεν είναι μόνο ο Παντοκράτωρ-Κριτής αλλά και εκείνος του οποίου η Μητέρα στέκεται στα δεξιά του — το ανθρώπινο πρόσωπο από το οποίο γεννήθηκε, που τον γνωρίζει ως υιό. Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, που ετοίμασε την οδό του και τον βάπτισε, τον γνωρίζει ως τον Αμνό του Θεού. Αυτοί οι δύο, οι πλέον οικείοι ανθρώπινοι μάρτυρες του μυστηρίου της Ενσάρκωσης, γίνονται οι υπέρτατοι μεσίτες για όλη την ανθρωπότητα. Η εικόνα διδάσκει ότι η προσευχή δεν είναι απλώς ανθρώπινη προσπάθεια προς τον Θεό αλλά συμμετοχή σε μια μεσιτεία που ήδη λαμβάνει χώρα στον ουρανό, ήδη εισακουόμενη από Εκείνον που ο ίδιος έγινε άνθρωπος για να λυτρώσει την ανθρωπότητα.
Στους ορθόδοξους ναούς η ζώνη της Δεήσεως του τέμπλου υπάρχει σχεδόν σε κάθε οικοδόμημα, καθιστώντας αυτή την εικόνα τον πλέον δομικά ενσωματωμένο εικονογραφικό τύπο στην ορθόδοξη λατρεία — τη σύνθεση που κάθε πιστός αντικρίζει σε κάθε Θεία Λειτουργία. Το ψηφιδωτό της Αγίας Σοφίας, που βρίσκεται τώρα εντός τζαμιού ανοιχτού σε επισκέπτες, παραμένει ένας από τους μεγάλους προορισμούς ιερής τέχνης του κόσμου, προσελκύοντας μελετητές και προσκυνητές. Την Κυριακή της Απόκρεω η εσχατολογική διάσταση της Δεήσεως γίνεται ρητό λειτουργικό θέμα. Η εικόνα έχει επίσης διαδοθεί στη δυτική χριστιανική τέχνη, όπου εμφανίζεται σε μεσαιωνικά τύμπανα της Δευτέρας Παρουσίας και σε εικονοστάσια ως Deesis ή 'Intercession'.
Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με τον αμαρτωλό.
Άξιόν εστιν ως αληθώς μακαρίζειν σε την Θεοτόκον, την αειμακάριστον και παναμώμητον και μητέρα του Θεού ημών. Την τιμιωτέραν των Χερουβίμ και ενδοξοτέραν ασυγκρίτως των Σεραφίμ, την αδιαφθόρως Θεόν Λόγον τεκούσαν, την όντως Θεοτόκον, σε μεγαλύνομεν.