← Άγιοι & Εικονίσματα

Eterniseed › Άγιοι & Εικονίσματα

Άγιοι & Εικονίσματα

Η Οδηγήτρια

Εορτή: Τρίτη κάθε εβδομάδας

Στην Οδηγήτρια — ελληνικά 'Η Δεικνύουσα την Οδόν' — η Μητέρα του Θεού στέκεται ή εμφανίζεται σε προτομή ή μέση μορφή, κρατώντας τον Χριστό στο αριστερό της χέρι. Με τα επίμηκη δάχτυλα του δεξιού της χεριού χειρονομεί προς Αυτόν: όχι δείχνοντάς Τον ως περιέργεια, αλλά υποδεικνύοντάς Τον ως την απάντηση, την οδό, τον προορισμό. Ο Χριστός εικονίζεται όχι ως βρέφος σε ανήμπορη εξάρτηση αλλά ως ο αιώνιος Λόγος σε μικρό σώμα: κάθεται όρθιος και αυτεξούσιος, υψώνει το δεξί χέρι σε ευλογία και κρατά ειλητάριο στο αριστερό — ήδη ο διδάσκαλος, ήδη ο Κύριος. Είναι ενδεδυμένος με χρυσό και ώχρα· η Μητέρα Του με το συνήθες βαθύ πορφυρό μαφόριο πάνω από γαλάζιο. Οι δύο μορφές δεν πιέζουν τα μάγουλά τους (αυτός είναι ο τύπος της Ελεούσας)· εδώ υπάρχει μια ήπια τυπική αξιοπρέπεια. Το βλέμμα της Μαρίας συναντά απευθείας τον θεατή, η έκφρασή της γαλήνια και σκόπιμη. Προσφέρει τον Υιό της στον κόσμο.

Η αρχική Οδηγήτρια ήταν η πλέον προσκυνημένη εικόνα στην Κωνσταντινούπολη, φυλασσόμενη στη Μονή των Οδηγών ανατολικά της Αγίας Σοφίας. Η παράδοση, πρώτη φορά ανιχνεύσιμη σε γραπτές πηγές του 12ου αιώνα [ανεπιβεβαίωτη ως προ του 12ου αιώνα], υποστήριζε ότι η εικόνα ζωγραφίστηκε εκ του φυσικού από τον Ευαγγελιστή Λουκά και ότι μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη από την αυτοκράτειρα Ευδοκία, σύζυγο του Θεοδοσίου Β' (βασ. 408–450). Η μονή πιθανώς ιδρύθηκε από την αυτοκράτειρα Πουλχερία (399–453) [ευσεβής παράδοση· οι πηγές διαφέρουν]. Ιστορικά τεκμηριωμένο είναι ότι έως τον 11ο αιώνα η εικόνα αποτελούσε ήδη αντικείμενο εξαιρετικής προσκύνησης στη Μονή των Οδηγών και έως τον 12ο αιώνα είχε καθιερωθεί επίσημη πομπή κάθε Τρίτη: μία φορά την εβδομάδα η εικόνα μεταφερόταν στους δρόμους της Κωνσταντινουπόλεως σε μεγάλη δημόσια τελετή, με χιλιάδες παρόντες, πλήθη να γέρνουν από παράθυρα και να αναφωνούν αίνους. Βυζαντινές πηγές περιγράφουν την εικόνα να υποστηρίζεται θαυματουργικά κατά την πομπή. Όταν οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη τον Μάιο του 1453, η εικόνα μεταφέρθηκε, κατά τα λεγόμενα, στον Ναό της Χώρας πλησίον των χερσαίων τειχών ως τελευταία πράξη προστασίας της πόλεως. Η αρχική εικόνα σχεδόν βεβαίως καταστράφηκε ή χάθηκε κατά την άλωση — κανένα αυθεντικοποιημένο τμήμα ή μετακινηθείσα αρχική δεν έχει επιβεβαιωθεί, παρά μεταγενέστερους ισχυρισμούς ρωσικών και ιταλικών πηγών.

Η Οδηγήτρια συμπυκνώνει τον κεντρικό ισχυρισμό της Εκκλησίας για τη Μαρία σε ένα μοναδικό οπτικό επιχείρημα: ολόκληρος ο σκοπός και η δόξα της είναι να δείχνει πέρα από τον εαυτό της προς τον Χριστό. Δεν εφιστά την προσοχή στη δική της θλίψη ή αρετή — χειρονομεί. Ο Χριστός που κρατά δεν είναι απλώς ο Υιός της αλλά η Οδός, η Αλήθεια και η Ζωή (Ιωάννης 14:6), και το απλωμένο χέρι της είναι μια αιώνια ευαγγελιστική χειρονομία απευθυνόμενη σε κάθε θεατή δια μέσου κάθε αιώνα. Ο τύπος τοποθετεί έτσι τη Μαρία στον ορθό θεολογικό της ρόλο: όχι τέλος της προσκύνησης αλλά η οδηγός της, εκείνη που αλάνθαστα λέει σε κάθε άνθρωπο 'Ό,τι αν σας πει, κάμετε' (Ιωάννης 2:5). Η Οδηγήτρια έγινε το πρότυπο για εκατοντάδες τοπικούς εικονογραφικούς τύπους σε όλο τον ορθόδοξο, καθολικό και ανατολικοκαθολικό κόσμο.

Το αρχικό πρωτότυπο της Κωνσταντινουπόλεως χάθηκε το 1453. Η κληρονομιά του ζει σε εξαιρετική πληθώρα αντιγράφων και τοπικών απογόνων — μεταξύ αυτών οι εικόνες του Σμολένσκ, του Τίχβιν, του Καζάν και της Τσενστοχόβα — κάθε περιοχή προσαρμόζει τον τύπο διατηρώντας την ουσιώδη χειρονομία. Πιστά αντίγραφα απαντώνται σχεδόν σε κάθε ορθόδοξο ναό. Η πομπή της Τρίτης της Κωνσταντινουπόλεως, ένα από τα μεγάλα δημόσια λειτουργικά γεγονότα του βυζαντινού κόσμου, δεν είχε άμεσο διάδοχο μετά το 1453, αλλά η εικόνα της Οδηγήτριας συνεχίζει να μεταφέρεται σε μαριάνικες πομπές και να προσκυνείται ως η υπέρτατη εικόνα της Θεοτόκου σε ολόκληρη την Ανατολική Χριστιανοσύνη.

Ύμνος προς τη Θεοτόκο (Άξιόν Εστιν)

Ἄξιόν ἐστιν ὡς ἀληθῶς μακαρίζειν σε τὴν Θεοτόκον, τὴν ἀειμακάριστον καὶ παναμώμητον καὶ μητέρα τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφίμ· τὴν ἀδιαφθόρως Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν· τὴν ὄντως Θεοτόκον, σὲ μεγαλύνομεν.

Η Προσευχή Sub Tuum Praesidium (Καταφεύγομεν εἰς τὴν Σκέπην Σου)

Καταφεύγομεν εἰς τὴν προστασίαν σου, Ἁγία Θεοτόκε. Μὴ παρίδῃς τὰς δεήσεις ἡμῶν ἐν ταῖς ἀνάγκαις ἡμῶν, ἀλλὰ ἀπὸ παντὸς κινδύνου λύτρωσαι ἡμᾶς ἀεί, Παρθένε ἔνδοξε καὶ εὐλογημένη. Ἀμήν.

Sub tuum praesidium confugimus, Sancta Dei Genetrix. Nostras deprecationes ne despicias in necessitatibus, sed a periculis cunctis libera nos semper, Virgo gloriosa et benedicta.