Eterniseed › Άγιοι & Εικονίσματα
Η Μεταμόρφωσις του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού
Ο Χριστός ίσταται εις το κέντρον της συνθέσεως, ενδεδυμένος λευκά εκτυφλωτικά, εγκλείστος εντός φωτεινής μανδόρλας ομόκεντρων κυανών και λευκών ακτίνων — του ακτίστου θαβωρίου φωτός. Εις τα αριστερά αυτού ίσταται ο προφήτης Ηλίας και εις τα δεξιά ο Μωυσής, αμφότεροι τετραμμένοι προς αυτόν εν ευλαβεία. Κάτωθι, οι τρεις απόστολοι Πέτρος, Ιάκωβος και Ιωάννης ρίπτονται εις το έδαφος εν δέει, σκεπάζοντες τους οφθαλμούς ή προσκυνούντες, τα σώματα αυτών εστραμμένα και συντετμημένα υπό του υπερβαίνοντος φωτός. Το όρος, συμβατικώς αποδιδόμενον ως σειρά γωνιωδών βαθμιδωτών βράχων, πλαισιώνει τον Χριστόν άνωθεν. Πολλαί εικόνες δείκνυουν επίσης δευτερεύουσας σκηνάς εις τας κάτω γωνίας: τον Χριστόν οδηγούντα τους αποστόλους άνω του όρους και κατερχομένους πάλιν, θεμελιούσας την όρασιν εις την αφήγησιν. Η χρωματική αντίθεσις μεταξύ της πυρακτωμένης λευκής μανδόρλας άνω και των σκοτεινών, ατάκτων μορφών κάτω είναι θεολογικώς σκόπιμος.
Η Μεταμόρφωσις συγκαταλέγεται μεταξύ των αρχαιοτέρων και σταθεροτέρων τύπων της βυζαντινής εικονογραφίας, ριζωμένης εις το Ματθαίον 17:1–9, Μάρκον 9:2–8 και Λουκάν 9:28–36. Η κλασική βυζαντινή συνθετική μορφή είχε καθιερωθεί τουλάχιστον από τον ΣΤ΄ αιώνα (ψηφιδωτόν εις την αψίδα της Βασιλικής του Αγίου Απολλιναρίου εν Κλάσση, Ραβέννα, περ. 549, αντανακλά πρωτοτύπους). Το ανώτατον σωζόμενον πρότυπον φορητής εικόνος αποδίδεται εις τον Θεοφάνην τον Έλληνα (περ. 1340 – περ. 1410), βυζαντινόν δεξιοτέχνην ο οποίος μετανάστευσεν εις το Νόβγκοροντ περ. 1370 και αργότερον ειργάσθη εις την Μόσχαν. Η εικών η συνδεομένη μετ' αυτού — τέμπερα επί ξύλου, 184 × 134 εκ. — προέρχεται εκ του Καθεδρικού Ναού της Μεταμορφώσεως εν Περεσλάβλ-Ζαλέσκι και χρονολογείται περ. 1403. Φυλάσσεται νυν εις την Πινακοθήκην Τρετιακόφ, Μόσχα. Η επιστημονική συναίνεσις περιγράφει νυν την απόδοσιν ως αβέβαιον (προηγουμένως απεδίδετο μετά πεποιθήσεως εις τον Θεοφάνην· η σημερινή γνώμη ονομάζει τον δημιουργόν άγνωστον ή της σχολής αυτού), αν και το έργον παραμένει στενώς συνδεδεμένον με τον κύκλον και την τεχνοτροπικήν κληρονομίαν αυτού. Οι εκφραστικοί, σχεδόν βίαιοι ακτίνες φωτός ενσαρκώνουν την ησυχαστικήν θεολογίαν των ακτίστων θείων ενεργειών, ζώσαν συζήτησιν εις την εποχήν του Θεοφάνους.
Η εικών της Μεταμορφώσεως αποτελεί παράθυρον εις την καρδίαν της ορθοδόξου θεολογίας της θεώσεως. Το εκτυφλωτικόν φως το περιβάλλον τον Χριστόν δεν είναι συμβολικόν αλλά αι ακτίστοι ενέργειαι του Θεού — το αυτό φως το οποίον είδον οι μαθηταί επί του Θαβώρ είναι το φως το υποσχεθέν εις τον μεταμορφωθέντα άνθρωπον. Η εικών ούτω δείκνυει ουχί μόνον ό,τι συνέβη ιστορικώς επί του όρους αλλά και ό,τι προσφέρεται εις έκαστον πιστόν. Εις την ορθόδοξον μοναστικήν παράδοσιν, οι αρχάριοι εικονογράφοι απαιτείτο ποτέ να αρχίζουν ζωγραφίζοντες την Μεταμόρφωσιν, επί τη θεολογική αρχή ότι αι εικόνες ζωγραφίζονται ουχί με χρώματα αλλά με το θαβώριον φως. Οι πεπτωκότες απόστολοι παριστάνουν τον άνθρωπον καταβεβλημένον ενώπιον της θείας δόξης — και συγχρόνως ελκόμενον προς αυτήν.
Η εορτή της Μεταμορφώσεως, 6 Αυγούστου, είναι μία των Δώδεκα Μεγάλων Εορτών της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Η εικών της Μεταμορφώσεως εκτίθεται προεχόντως εις τους ορθοδόξους ναούς κατά και πέριξ της 6ης Αυγούστου. Εις πολλάς παραδόσεις η εορτή ονομάζεται επίσης Ευλογία των Σταφυλιών (τα πρωτογεννήματα της σοδειάς ευλογούνται εις την θείαν λειτουργίαν). Το πρότυπον της σχολής του Θεοφάνους φυλάσσεται εις την Πινακοθήκην Τρετιακόφ, Μόσχα.
Μετεμορφώθης εν τω όρει, Χριστέ ο Θεός, δείξας τοις μαθηταίς σου την δόξαν σου, καθώς ηδύναντο· λάμψον και ημίν τοις αμαρτωλοίς το φως σου το αΐδιον, πρεσβείαις της Θεοτόκου, Φωτοδότα, δόξα σοι.